CHUNG SỐNG CÙNG AI

Ngày 20/10/2026, Ethan Mollick, giáo sư tại Trường Wharton thuộc Đại học Pennsylvania, giới thiệu cuốn sách mới Co-Existence, đồng thời công bố một bài viết nhìn lại 30 tháng phát triển của AI. Trong đó, có một sự chuyển dịch đáng chú ý về cách con người làm việc với công nghệ. Nếu như trước đây, chúng ta thường sử dụng AI như một cộng sự để trao đổi, phân tích và cùng giải quyết vấn đề, thì hiện nay, với sự phát triển của AI agents, ngày càng nhiều công việc có thể được giao cho AI tự tổ chức và thực hiện. Con người dần chuyển từ vị trí trực tiếp tham gia vào từng công đoạn sang xác định mục tiêu, điều phối và đánh giá kết quả. Mollick gọi hình thức làm việc mới này là Conjurer, bổ sung cho hai hình thức cộng tác mà ông đã đề cập trước đó là Centaur và Cyborg.

Tôi cho rằng sự chuyển dịch này đáng được quan tâm, bởi nó cho thấy mối quan hệ giữa con người và AI đang bước sang một giai đoạn mới. Những tiến bộ của AI trong vài năm qua đã giúp chúng ta làm việc nhanh hơn, tiếp cận tri thức dễ dàng hơn và thực hiện được nhiều nhiệm vụ trước đây cần đến sự hỗ trợ của những người có chuyên môn. Khi AI ngày càng có khả năng tự thực hiện công việc, chúng ta có thêm thời gian và nhiều lựa chọn hơn trong cách tổ chức hoạt động của mình. Tuy nhiên, cùng với những thay đổi dễ dàng nhận thấy về năng suất và hiệu quả, còn có những chuyển biến tinh tế hơn đang diễn ra trong đời sống của chính người sử dụng mà có lẽ chúng ta chưa dành đủ sự quan tâm.

Hãy thử nhìn lại cách mình sử dụng AI trong một ngày làm việc. Khi nhận được một yêu cầu mới, chúng ta có thể mở AI để tìm hướng giải quyết. Khi cần viết một email, chuẩn bị bài thuyết trình, phân tích tài liệu hay đưa ra quyết định, AI gần như luôn sẵn sàng hỗ trợ. Ngay cả khi gặp một vấn đề trong đời sống cá nhân, một cảm xúc khó hiểu hoặc một tình huống giao tiếp khiến mình bối rối, chúng ta cũng có thể tìm đến AI để trao đổi. Dần dần, AI hiện diện trong nhiều hoạt động thường ngày, từ công việc, học tập cho đến những suy nghĩ và trải nghiệm riêng tư. Sự hiện diện ấy có thể trở nên quen thuộc đến mức đôi khi chúng ta sử dụng AI gần như một phản xạ, trước cả khi kịp nhận biết mình thực sự đang cần điều gì.

Đó là lúc tôi bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến những gì đang diễn ra trong thân tâm con người khi chung sống với AI.

Chẳng hạn, khi đối diện với một công việc phức tạp mà chưa tìm ra hướng giải quyết, chúng ta có thể cảm thấy căng thẳng, sốt ruột hoặc thiếu tự tin. Cơ thể có thể xuất hiện những biểu hiện như căng cơ, hơi thở nông hơn, hoặc một cảm giác bồn chồn khó diễn tả. Khi ấy, việc mở AI và nhận được một câu trả lời tương đối đầy đủ chỉ sau vài giây có thể mang lại cảm giác nhẹ nhõm tức thì. Điều này rất bình thường, bởi con người vốn có xu hướng tìm kiếm những cách thức giúp giảm bớt khó khăn và giải quyết vấn đề hiệu quả hơn. Nhưng nếu quan sát kỹ hơn, chúng ta có thể nhận ra rằng đôi khi mình tìm đến AI vì thực sự cần thêm thông tin, đôi khi vì muốn có một góc nhìn khác, và cũng có những lúc đơn giản là vì không muốn tiếp tục chịu đựng cảm giác bất an khi chưa biết phải làm gì.

Sự khác biệt trong những động cơ ấy có ý nghĩa đáng kể. Cùng một hành động sử dụng AI, nhưng trạng thái tâm lý dẫn đến hành động và những gì diễn ra sau đó có thể rất khác nhau. Nếu đang tìm kiếm thông tin để hiểu rõ vấn đề, câu trả lời từ AI có thể giúp chúng ta mở rộng nhận thức và tiếp tục suy nghĩ. Nếu đang cố thoát khỏi cảm giác khó chịu khi gặp trở ngại, chúng ta có thể vội vàng chấp nhận một phương án vừa xuất hiện, dù chưa thực sự hiểu hoặc kiểm chứng nó. Theo thời gian, những lần lựa chọn như vậy có thể góp phần hình thành một thói quen phản ứng trước khó khăn. Khi chưa có câu trả lời, ta muốn có ngay câu trả lời. Khi công việc chưa rõ ràng, ta muốn nhanh chóng có một cấu trúc hoàn chỉnh. Khi đối diện với điều chưa biết, ta có thể ngày càng ít sẵn lòng ở lại để quan sát, tìm hiểu và trải nghiệm sự bất định ấy.

Tôi chưa thấy đủ bằng chứng để khẳng định AI đang khiến con người phổ biến trở nên thiếu kiên nhẫn hơn. Tuy nhiên, đây là một khả năng đáng nghiên cứu khi công nghệ liên tục rút ngắn khoảng thời gian giữa mong muốn và việc được đáp ứng mong muốn. Trước đây, nhiều hoạt động đòi hỏi chúng ta phải chờ đợi, tìm kiếm, thử nghiệm và đôi khi chấp nhận rằng mình chưa có lời giải. Hiện nay, một phần những trở ngại ấy có thể được tháo gỡ rất nhanh nhờ AI. Điều này mở ra những thuận lợi lớn, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về cách chúng ta đang thích nghi với sự thuận tiện ấy. Liệu khả năng tiếp nhận những điều chưa rõ ràng có thay đổi khi câu trả lời ngày càng dễ tìm kiếm? Liệu sự chú ý của chúng ta có đang quen với việc liên tục nhận được phản hồi và chuyển sang nhiệm vụ tiếp theo, trong khi những trải nghiệm cần thời gian để hiểu sâu lại ngày càng ít được lựa chọn?

Bên cạnh nhịp độ chú ý, tôi nghĩ AI còn có thể ảnh hưởng đến cách con người cảm nhận về giá trị của chính mình. Trong nhiều năm, chúng ta thường xây dựng sự tự tin thông qua những kiến thức, kỹ năng, thành tựu và vai trò mà mình đảm nhận. Một người viết giỏi có thể tự hào về khả năng diễn đạt. Một nhà quản lý có thể tự tin vì kinh nghiệm phân tích và ra quyết định. Một người làm sáng tạo có thể xem những ý tưởng độc đáo là một phần quan trọng trong cách mình nhận diện bản thân. Khi AI bắt đầu thực hiện ngày càng tốt những công việc ấy, có người cảm thấy hào hứng vì được mở rộng khả năng, nhưng cũng có người cảm thấy bất an, thậm chí bị đe dọa bởi chính công cụ mà mình đang sử dụng.

Nếu có thể quan sát những phản ứng ấy một cách trung thực, chúng ta sẽ nhận ra nhiều điều về cách mình đang nhìn nhận bản thân. Khi AI tạo ra một bài viết hay hơn, điều gì khiến mình khó chịu? Khi một công việc từng cần nhiều năm kinh nghiệm nay được AI hoàn thành trong thời gian ngắn, mình đang tiếc nuối công sức đã bỏ ra, lo lắng về tương lai hay cảm thấy vị trí của mình không còn được công nhận? Và nếu một ngày những khả năng từng khiến mình tự hào trở nên phổ biến nhờ công nghệ, liệu giá trị của bản thân có thực sự mất đi, hay mình đang nhận diện chính mình thông qua những điều vốn luôn có thể thay đổi?

Trong thực hành quan sát thân tâm, tôi thường quan tâm đến những chuyển biến rất nhỏ như vậy. Một cảm giác khó chịu xuất hiện, tiếp theo là một suy nghĩ về điều vừa xảy ra, rồi từ suy nghĩ ấy có thể hình thành thêm những lo lắng, phán đoán hoặc thôi thúc hành động. Có những lúc chúng ta vừa nhận được một kết quả từ AI đã lập tức so sánh với khả năng của mình, cảm thấy tự hào vì làm được nhiều việc hơn, hoặc thất vọng vì điều mình từng giỏi nay trở nên quá dễ dàng. Nếu thiếu sự quan sát, những phản ứng này có thể âm thầm ảnh hưởng đến cách chúng ta ra quyết định, lựa chọn công việc và ứng xử với người khác. Khi nhìn rõ chúng đang xuất hiện và thay đổi ra sao, chúng ta có thêm khả năng nhận diện những niềm tin, mong muốn và nỗi sợ đang chi phối mình.

Một khía cạnh khác cũng khiến tôi suy nghĩ là cách AI đang tham gia vào những mối quan hệ của con người. Ngày càng có nhiều người tìm đến AI để chia sẻ những suy nghĩ riêng tư, xin lời khuyên hoặc tìm kiếm sự an ủi khi gặp khó khăn. Điều này có thể mang lại những lợi ích nhất định, đặc biệt trong những thời điểm chúng ta cần diễn đạt cảm xúc, sắp xếp suy nghĩ hoặc chưa có ai phù hợp để trao đổi. AI có thể phản hồi nhanh, kiên nhẫn và ít tạo ra cảm giác bị phán xét trong tương tác. Tuy nhiên, những trải nghiệm ấy cũng có thể làm thay đổi kỳ vọng của chúng ta đối với việc được lắng nghe và thấu hiểu.

Trong một mối quan hệ giữa người với người, chúng ta phải tiếp xúc với những khác biệt, những giới hạn và cả những phản ứng không như mong đợi. Người đối diện có cảm xúc, nhu cầu, quan điểm và hoàn cảnh riêng. Đôi khi chúng ta cần chờ đợi, giải thích lại điều mình muốn nói, chấp nhận sự bất đồng hoặc nhận ra rằng người khác chưa thể hiểu mình ngay lập tức. Những trải nghiệm này có thể khiến chúng ta khó chịu, nhưng cũng là một phần của quá trình học cách sống cùng người khác. Khi đã quen với một hệ thống luôn sẵn sàng phản hồi và có thể điều chỉnh cách giao tiếp theo yêu cầu của mình, liệu chúng ta có thay đổi cách đón nhận những giới hạn tự nhiên trong quan hệ con người? Đây là một câu hỏi cần được nghiên cứu thận trọng, bởi trải nghiệm trò chuyện với AI ở mỗi người rất khác nhau và công nghệ cũng có thể hỗ trợ con người cải thiện khả năng giao tiếp trong những điều kiện phù hợp.

Từ những quan sát ấy, tôi cho rằng việc chung sống cùng AI cần được xem xét ở một phạm vi rộng hơn câu chuyện sử dụng công cụ. Chúng ta đang sống trong một môi trường mà AI có thể tham gia ngày càng sâu vào quá trình tìm hiểu, lựa chọn, sáng tạo, giao tiếp và ra quyết định. Môi trường ấy mở ra nhiều khả năng phát triển, đồng thời có thể tác động đến những thói quen nhận thức, phản ứng cảm xúc và cách chúng ta thiết lập quan hệ với thế giới. Những tác động này sẽ khác nhau tùy theo đặc điểm cá nhân, hoàn cảnh sống, mục đích sử dụng và cách công nghệ được thiết kế. Vì vậy, khả năng nhận biết những gì đang thực sự diễn ra trong chính mình trở nên đặc biệt quan trọng.

Trong các chương trình đào tạo AI, tôi thường hướng dẫn học viên bắt đầu bằng việc hiểu rõ công việc, mục tiêu và cách thức tổ chức hoạt động trước khi lựa chọn công cụ phù hợp. Tôi nghĩ nguyên tắc ấy cũng có thể được mở rộng sang đời sống cá nhân. Trước khi giao một việc cho AI, chúng ta có thể nhận biết điều gì đang thúc đẩy lựa chọn của mình. Trong quá trình sử dụng, có thể quan sát xem sự chú ý đang tập trung hay phân tán, mình đang chủ động xem xét kết quả hay chỉ muốn nhanh chóng hoàn thành. Sau khi nhận được phản hồi, có thể nhận ra cảm giác hài lòng, thất vọng, sốt ruột hoặc bất an đang xuất hiện. Đôi khi chỉ cần một khoảng dừng ngắn để nhận biết hơi thở, cảm giác cơ thể và những suy nghĩ đang diễn ra cũng đủ giúp chúng ta thấy rõ hơn trạng thái của mình trước khi tiếp tục hành động.

Việc quan sát ấy không nhằm tạo thêm một quy trình phức tạp mỗi khi sử dụng AI. Khi một công việc đã rõ ràng, ít rủi ro và có thể giao cho công cụ thực hiện hiệu quả, chúng ta hoàn toàn có thể tận dụng sự thuận tiện ấy. Khi cần suy nghĩ sâu, tiếp xúc trực tiếp với trải nghiệm hoặc đưa ra một quyết định quan trọng, chúng ta có thể chủ động lựa chọn mức độ tham gia của mình. Và khi nhận ra đang sử dụng AI chỉ để né tránh một cảm xúc khó chịu, ta cũng có thể thử ở lại với cảm giác ấy thêm một chút, tìm hiểu điều gì đang thực sự khiến mình bất an trước khi quyết định cần làm gì. Những lựa chọn như vậy giúp việc sử dụng công nghệ gắn với sự hiểu biết về chính mình và hoàn cảnh thực tế.

Tôi vẫn nhìn nhận sự phát triển của AI với nhiều hứng thú. Công nghệ đang giúp chúng ta vượt qua những giới hạn trước đây, giải phóng thời gian và mở rộng khả năng học hỏi, sáng tạo, hợp tác. Nhưng thời gian được giải phóng sẽ được sử dụng thế nào, những khả năng mới sẽ phục vụ cho điều gì và chúng ta đang trở thành người như thế nào trong quá trình ấy vẫn là những câu hỏi thuộc về mỗi người. Một người có thể làm việc nhanh hơn nhưng luôn cảm thấy bị thúc ép phải làm thêm nhiều việc. Một người có thể tiếp cận lượng tri thức khổng lồ nhưng ngày càng ít chú ý đến những gì đang thực sự diễn ra trong cuộc sống. Ngược lại, cũng có người nhờ AI mà giảm bớt áp lực công việc, có thêm thời gian chăm sóc bản thân, dành sự quan tâm cho gia đình và theo đuổi những điều có ý nghĩa đối với mình.

Nhìn từ góc độ ấy, AI đang mở rộng phạm vi lựa chọn của con người, còn cách chúng ta sống với những lựa chọn ấy phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có khả năng hiểu rõ chính mình. Khi có thể nhận biết những thay đổi trong thân tâm, chúng ta có thêm cơ hội hiểu điều gì đang dẫn dắt suy nghĩ, cảm xúc và hành động của mình. Có lúc là mong muốn phát triển, khám phá và sáng tạo. Có lúc là sự sợ hãi, tham cầu, so sánh hoặc mong muốn nhanh chóng thoát khỏi điều không dễ chịu. Những trạng thái ấy có thể đến rồi đi, thay đổi theo hoàn cảnh và không nhất thiết phải trở thành căn cứ để chúng ta định nghĩa con người mình.

Có lẽ tinh thần là mình trong kỷ nguyên AI cũng bắt đầu từ khả năng ấy. Từ việc nhìn thấy mình đang suy nghĩ, cảm nhận và phản ứng ra sao khi sống giữa những thay đổi liên tục của công nghệ. Từ sự hiểu biết về những giới hạn, khả năng và nhu cầu thực sự của bản thân, để có thể lựa chọn cách học tập, làm việc và xây dựng các mối quan hệ phù hợp hơn. Khi AI ngày càng có thể tham gia vào nhiều hoạt động của đời sống, chúng ta cũng có thêm những cơ hội mới để quan sát chính mình trong những hoàn cảnh trước đây chưa từng xuất hiện.

Tôi nghĩ câu hỏi đáng quan tâm trong những năm tới sẽ dần mở rộng từ việc AI có thể giúp con người làm được những gì sang việc con người đang sống như thế nào cùng AI. Chúng ta có thể hoàn thành nhiều công việc hơn, tiếp cận nhiều tri thức hơn và có thêm nhiều lựa chọn hơn, nhưng liệu có đồng thời hiểu rõ hơn những gì đang diễn ra trong thân tâm, trong các mối quan hệ và trong chính cách mình trải nghiệm cuộc sống?

Bởi sau cùng, dù công nghệ có thay đổi nhanh đến đâu, cuộc sống vẫn đang diễn ra qua từng trải nghiệm mà mỗi người trực tiếp cảm nhận. Và có lẽ, điều đáng quan tâm là chúng ta có thực sự nhận biết mình đang sống như thế nào giữa những thay đổi ấy hay không.