ẢNH HƯỞNG CỦA CÁCH NUÔI DẠY ĐẾN TƯƠNG LAI CỦA TRẺ

Trưa nay qua mừng khai trương chi nhánh mới của người anh [Lê Thái Hoàng](https://www.facebook.com/lee.hooan?__cft__[0]=AZWu7wW4QW3dHindqFXQmBLezgCSuHsQ_4spvqLeZ_S2sQ7Feg8vYMix0gyuuFcj3tWar_dQgwHxwSTJTjq4VLd4Z42hLTws7wtykpMRR3d5hr2Uk3LDESppEqrDZIbrHy7N_7LAb1O0EiC8eZ0_bujCjQZWj9zMcTNsMANkIYCMoqpFZfelbnHnNX1jfdlBFe4&__tn__=-]K-R) (bạn đồng học lớp SOMI B) tại Gò Vấp. Hai anh em có chia sẻ về hành trình chuyển hóa của bản thân và nói chuyện về cách nuôi dạy của cha mẹ sẽ định hình căn tính và cuộc sống sau này của trẻ như thế nào. Khi trẻ mắc lỗi và liên tục bị trừng phạt, sỉ nhục nặng nề, tổn thương không chỉ giới hạn ở hành vi cụ thể mà còn ăn sâu vào tâm thức gây ra những hậu quả tiêu cực lâu dài.

Theo Lý thuyết Gắn bó của John Bowlby, trải nghiệm đầu đời với người chăm sóc sẽ quyết định mô thức gắn bó nền tảng của trẻ. Một đứa trẻ sống trong môi trường sỉ nhục, đe dọa sẽ khó hình thành được cảm giác an toàn căn bản, dễ phát triển các kiểu gắn bó bất an như lo âu, tránh né, hoặc rối loạn, ảnh hưởng sâu rộng đến mọi mối quan hệ sau này.

Tương tự, Thuyết Các Giai đoạn Phát triển Tâm lý – Xã hội của Erik Erikson cũng cho rằng nếu trẻ không vượt qua được các nhiệm vụ như xây dựng lòng tin (ở giai đoạn sơ sinh) hoặc cảm giác tự chủ (ở giai đoạn ấu thơ), mặc cảm xấu hổ, hoài nghi và tội lỗi sẽ in sâu vào cấu trúc bản ngã, chi phối cách chúng đối mặt với cuộc đời khi trưởng thành.

Ở tầng sâu hơn, xét từ tác động của chấn thương tâm lý, theo cách tiếp cận của Liệu pháp Chánh niệm Tâm – Thể [SOMI B] do thầy [Lê Nguyên Phương](https://www.facebook.com/dr.phuongnguyenle?__cft__[0]=AZWu7wW4QW3dHindqFXQmBLezgCSuHsQ_4spvqLeZ_S2sQ7Feg8vYMix0gyuuFcj3tWar_dQgwHxwSTJTjq4VLd4Z42hLTws7wtykpMRR3d5hr2Uk3LDESppEqrDZIbrHy7N_7LAb1O0EiC8eZ0_bujCjQZWj9zMcTNsMANkIYCMoqpFZfelbnHnNX1jfdlBFe4&__tn__=-]K-R) sáng lập và giảng dạy, những tổn thương này có thể khắc ghi vào cả thân và tâm của trẻ và dần hình thành lối phản ứng cứng nhắc. Trẻ lớn lên trong môi trường trừng phạt nghiệt ngã sẽ phát triển các phản ứng sinh tồn như chiến đấu, bỏ chạy, chiều lòng, đóng băng hoặc giả vờ kết nối. Hệ thần kinh của chúng thường xuyên bị giữ ở trạng thái cảnh giác cao độ (hệ giao cảm kích hoạt quá mức) hoặc bất động tê liệt (kích hoạt hệ bối phế vị). Những phản ứng này, vốn chỉ nên xuất hiện khi gặp nguy hiểm thực sự, lại dần dần kết tinh thành căn tính, âm thầm chi phối cách trẻ cảm nhận, suy nghĩ và hiện diện trong đời sống.

Một hệ thần kinh bị rối loạn như vậy sẽ thu hẹp “cửa sổ chịu đựng” (window of tolerance), khiến đứa trẻ – nay đã trưởng thành – rất dễ rơi vào trạng thái kích thích quá mức (lo âu, giận dữ) hoặc ngắt kết nối (tê liệt, trầm cảm) chỉ với những va chạm nhỏ.

Và từ đó, mọi lĩnh vực trong cuộc đời họ đều bị ảnh hưởng sâu sắc.

Trong sự nghiệp, người mang căn tính này dễ rơi vào hai cực: hoặc gồng mình lao động quá mức để tìm kiếm sự công nhận mà sâu thẳm là nỗi sợ mình “không đủ tốt”; hoặc liên tục hoài nghi bản thân, ngần ngại bước ra khỏi vùng an toàn vì sợ thất bại và phán xét.

Trong gia đình và đời sống hôn nhân, những người này thường gặp khó khăn trong việc thiết lập mối quan hệ dựa trên tin cậy và thấu hiểu. Họ có thể yêu thương trong sự lo âu, kiểm soát hoặc xa cách, bởi nền tảng an toàn nội tại chưa từng hình thành vững chắc.

Khi trở thành cha mẹ, nguy cơ lặp lại mô thức nuôi dạy đầy kiểm soát hoặc trừng phạt rất cao, bởi họ chưa từng được trải nghiệm sâu sắc một môi trường giáo dục an toàn, nên khó lòng tự nhiên tái tạo nó cho thế hệ sau.

Trong quan hệ xã hội, họ dễ cảm thấy bị đe dọa hoặc đánh giá bởi người khác. Sự kết nối thường mang màu sắc phòng vệ: hoặc quá mức làm hài lòng để tránh bị từ chối, hoặc thu mình, khép kín nhằm tự bảo vệ khỏi tổn thương.

Dù bên ngoài có thể đạt được những thành tựu nhất định, bên trong, những con người ấy thường cảm thấy trống trải, mệt mỏi, hoặc như đang sống một cuộc đời mà mình không thực sự hiện diện. Bởi căn tính sinh tồn ấy, một khi được hình thành từ những tổn thương ban đầu, đã âm thầm giới hạn cách họ yêu thương, làm việc, sáng tạo và tự do sống đời mình.

Nếu không được nhận diện và chuyển hóa, căn tính ấy sẽ như một sợi dây vô hình, tiếp tục điều khiển cuộc đời họ, kéo dài những giới hạn, nỗi đau, và lặp lại mô thức tổn thương qua nhiều thế hệ.

#Hànhtrìnhchuyểnhóa

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.