ĐÂU LÀ NGUYÊN NHÂN KHIẾN NHIỀU NGƯỜI LỆ THUỘC VÀO AI?

AI đang tạo ra tác động tâm lý rất đáng chú ý trong vài năm gần đây, nhưng phần lớn các cuộc thảo luận về AI hiện nay vẫn chủ yếu xoay quanh công nghệ, năng suất hay nỗi sợ bị thay thế, trong khi thứ đang âm thầm thay đổi sâu hơn có lẽ lại nằm ở trải nghiệm cảm xúc và cảm giác kết nối của con người với nhau.

Nhiều người bắt đầu nói chuyện với AI theo cách họ chưa từng nói với ai ngoài đời, không chỉ để hỏi thông tin hay xử lý công việc, mà còn để tâm sự, để diễn đạt những suy nghĩ lộn xộn trong đầu, để hỏi về cảm xúc, về các mối quan hệ, về sự bối rối nội tâm và cả những điều rất riêng tư mà đôi khi họ còn không đủ cảm giác an toàn để nói với người thân quen của mình.

Điều đáng chú ý là phần lớn họ đều hiểu rất rõ AI không phải con người. Họ biết phía sau những đoạn hội thoại trôi chảy ấy chỉ là mô hình ngôn ngữ được huấn luyện bằng dữ liệu khổng lồ, biết rằng AI không có trải nghiệm sống, không có cảm xúc thật và cũng không thật sự “hiểu” họ theo cách con người hiểu nhau thông qua trải nghiệm hiện diện, đồng cảm và gắn bó cảm xúc.

Nhưng họ vẫn tiếp tục trò chuyện mỗi ngày về hầu hết các khía cạnh cuộc sống, trong đó có rất nhiều người sử dụng nó như 1 người bạn đồng hành trong các vấn đề cảm xúc.

Nếu chỉ nhìn hiện tượng này từ góc độ công nghệ, người ta thường đi tới kết luận rằng AI quá thông minh, quá tiện lợi hoặc quá hữu ích trong đời sống hàng ngày. Nhưng càng quan sát kỹ, tôi càng nghĩ nguyên nhân khiến nhiều người dần trở nên lệ thuộc vào AI không hoàn toàn nằm ở trí tuệ của nó, mà nằm ở một trải nghiệm tâm lý rất căn bản và rất người, ấy là cảm giác mình không bị phớt lờ trong lúc đang cố gắng kết nối với thế giới xung quanh.

Khi nói chuyện với AI, gần như luôn có phản hồi. Không phải chờ đợi trong trạng thái thấp thỏm và tự suy diễn xem liệu mình có nói gì sai hay không. Không có cảm giác bị bỏ quên giữa một cuộc trò chuyện dang dở. Không cần cân nhắc xem liệu mình có đang làm phiền người khác bằng những suy nghĩ quá dài, quá nhiều hay quá cảm xúc. Cũng không có cảnh gửi đi một đoạn tâm sự đầy tổn thương rồi chỉ nhận lại vài chữ ngắn ngủi, lạnh nhạt và cụt lủn như thể cảm xúc của mình là thứ gì đó quá phiền phức.

Đối với hệ thần kinh con người, phản hồi xã hội chưa bao giờ chỉ đơn thuần là thông tin. Nó còn là tín hiệu cho cảm giác được nhìn thấy, được ghi nhận và vẫn còn tồn tại trong kết nối với người khác. Não bộ của chúng ta vốn được hình thành trong quá trình tiến hóa mà ở đó, việc bị tách khỏi cộng đồng từng đồng nghĩa với nguy hiểm sinh tồn, vì vậy cảm giác được phản hồi, được chú ý và được lắng nghe thường tạo ra trạng thái ổn định, dịu xuống và bớt phòng vệ hơn về mặt thần kinh.

Đó cũng là lý do rất nhiều người liên tục kiểm tra điện thoại không hẳn vì nội dung tin nhắn quan trọng đến thế, mà vì một phần trong hệ thần kinh của họ đang tìm kiếm dấu hiệu rằng mình vẫn đang được nhớ tới, được kết nối và vẫn còn hiện diện trong tâm trí của ai đó giữa một thế giới ngày càng phân tán chú ý và quá tải tương tác.

AI vô tình đáp ứng rất mạnh nhu cầu này, bởi nó luôn ở đó, luôn phản hồi và gần như không bao giờ tỏ ra mất kiên nhẫn trước những câu hỏi lặp lại, những đoạn suy nghĩ rối ren hoặc những cảm xúc chưa được gọi tên rõ ràng. Trong một thời đại mà rất nhiều người đang sống giữa trạng thái kiệt quệ tinh thần, quá tải thông tin và cô độc cảm xúc kéo dài, trải nghiệm được phản hồi ngay lập tức dễ tạo ra cảm giác gần gũi, dễ chịu và lệ thuộc nhiều hơn chúng ta tưởng.

Điều này không có nghĩa AI đang thay thế hoàn toàn kết nối giữa con người với nhau, bởi một phản hồi được mô phỏng bằng dữ liệu vẫn rất khác với sự hiện diện sống động của một con người thật, nơi có ánh mắt, có nhịp thở, có trực giác cảm xúc và có khả năng đồng điều hòa thần kinh. Nhưng chính hiện tượng này lại đang phản ánh một vấn đề đáng suy nghĩ hơn nhiều so với bản thân công nghệ.

Có thể điều con người hiện đại thiếu nhất chưa bao giờ là thông tin hay giao tiếp, mà là cảm giác được hiện diện cùng một cách đủ đầy, đủ chậm và đủ an toàn để họ có thể nói hết một suy nghĩ mà không liên tục lo sợ mình quá phiền hà, quá nhạy cảm hoặc quá nhiều cảm xúc tiêu cực đối với người đối diện.

Và có lẽ đó mới là lý do sâu xa khiến nhiều người quay lại trò chuyện với AI mỗi ngày. Bởi vì trong một thế giới ngày càng vội vã, ngày càng phân mảnh và ngày càng khó duy trì sự hiện diện thật sự sâu sắc với nhau, việc luôn có thứ gì đó phản hồi mình ngay lập tức đôi khi cũng đủ làm hệ thần kinh cảm thấy bớt cô độc hơn, dù chỉ một chút.

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.