Cạm bẫy và cơ hội phía sau sự tiến bộ của AI

Cuối tháng 5 năm 2026, ở Đài Bắc, một người đàn ông đứng trên sân khấu tuyên bố rằng suốt 4 thập kỷ, con người ngồi trước máy tính là để khởi chạy ứng dụng, để bấm, để gõ. Còn từ nay, ta chỉ cần ra lệnh và máy tính sẽ tự làm phần việc còn lại.

Người đàn ông ấy là Jensen Huang, và cái ông vừa giới thiệu là một sản phẩm hợp tác giữa Nvidia và Microsoft, một bộ xử lý được thiết kế để chạy các tác nhân trí tuệ nhân tạo (AI agents) ngay trên chiếc máy tính cá nhân, cùng với một siêu máy tính để bàn có thể vận hành những mô hình khổng lồ ngay tại nhà mà không cần gửi dữ liệu lên đám mây. Lần đầu tiên trong lịch sử máy Windows, Nvidia thiết kế bộ xử lý chính, thay cho vai trò vốn thuộc về Intel và AMD. Họ gọi lớp thiết bị mới này bằng một cách diễn đạt đáng để dừng lại mà ngẫm, rằng chiếc máy tính đang chuyển mình từ một công cụ thành một người đồng hành.

Tôi muốn dừng ở chữ “đồng hành” ấy, vì nó hé lộ điều gì đang thực sự xảy ra dưới lớp vỏ công nghệ. Con chip này ra đời không phải để máy chạy nhanh hơn. Lý do sâu hơn nằm ở chỗ cho tới giờ các tác nhân AI vẫn chưa thể hoạt động một cách an toàn, riêng tư ngay trên chiếc máy chính của mỗi người, và người ta làm con chip này để gỡ đúng nút thắt ấy. Phần cứng đang được nắn lại quanh một giả định mới mẻ, sâu xa rằng người ngồi trước màn hình rồi đây sẽ thôi thao tác mà chuyển sang giao việc. Bàn phím, suốt nửa thế kỷ là nơi ý chí con người chạm vào cỗ máy, đang lặng lẽ trở nên thừa thãi.

Cùng lúc với phần cứng, tầng tìm kiếm và mua sắm cũng đang dịch chuyển âm thầm ngay dưới chân chúng ta mà phần đông không kịp nhận ra. Năm 2026, thuật ngữ thời thượng của ngành bán lẻ toàn cầu là thương mại do tác nhân (agentic commerce). Đơn hàng do AI tự tạo ra đã tăng gấp 15 lần chỉ trong năm 2025, khi những nền tảng lớn bắt đầu tự hoàn tất giao dịch mà con người không phải bấm nút.

Cái viễn cảnh mà nhiều người trong chúng ta vẫn hình dung như chuyện của một ngày xa, rằng con người chỉ cần nói ra thứ mình cần, còn AI đi tìm, so sánh, chọn lọc, trình lên để chúng ta duyệt rồi thanh toán đã không còn là phỏng đoán nữa.

Sự dịch chuyển ấy đang lặng lẽ viết lại cả một nghề. Suốt 20 năm qua, những người làm marketing online dồn công sức để tối ưu trang web sao cho leo lên đầu kết quả tìm kiếm của Google, một công việc quen tới mức có hẳn tên gọi riêng là SEO. Giờ thì luật chơi đang đổi. Khi người ta hỏi một câu, công cụ tìm kiếm không còn trả về một danh sách đường dẫn để con người tự bấm vào, mà tự tổng hợp thành một câu trả lời gọn gàng, chỉ trích dẫn vài nguồn được nó tin cậy. Người làm marketing bỗng nhận ra một sự thật phũ phàng rằng đứng đầu trang Google không còn bảo đảm mình được AI nhắc tới. Độ trùng lặp giữa những đường dẫn đứng đầu Google và những nguồn được AI trích dẫn đã tụt từ khoảng 70% xuống dưới 20%, và khoảng cách ấy ngày một rộng ra. Thế là một ngành nghề mới mọc lên, người ta gọi là tối ưu hóa cho cỗ máy sinh nội dung (generative engine optimization), tức là viết và sắp xếp trang web giờ đây hướng tới việc chiều lòng con AI đang quyết định nên giới thiệu ai, thay cho việc chiều lòng con người đọc như trước. Có một sự xoay trục rất đáng ngẫm ở đây. Trước kia ta tối ưu để được con người tìm thấy. Giờ ta tối ưu để được một cỗ máy chọn thay con người.

Một điều rất thú vị đang xảy ra với chính nghề bán hàng. Tác nhân AI không nhìn cách bày biện gian hàng, không bị quyến rũ bởi một bức ảnh đẹp hay một dòng quảng cáo khéo. Nó đọc dữ liệu có cấu trúc để so sánh sản phẩm. Hệ thống nền (backend) chứ không phải thiết kế trang chủ giờ mới là thứ quyết định một món hàng có được nhìn thấy hay không. Người bán giờ tối ưu để được tác nhân AI của người mua lựa chọn, thay cho việc tối ưu để thuyết phục một con người như xưa. Trợ lý của người này bán cho trợ lý của người kia, và con người lùi về phía sau, chỉ còn việc gật đầu.

Nhưng đây là nơi chúng ta cần phải chú ý hơn cả. Câu hỏi lớn nhất của thương mại do tác nhân trong năm 2026 nằm ở lòng tin và trách nhiệm nhiều hơn là ở công nghệ. Người ta lo sợ tới mức phải dựng riêng một giao thức thanh toán với hạn mức chi tiêu được ấn định trước và cơ chế ký quỹ theo sự đồng thuận, tạo ra một thứ mà giới kỹ thuật gọi thẳng là bức tường lửa giữa trí tuệ tự chủ và túi tiền của con người. Có nghĩa là con người đang phải xây tường lửa giữa chính mình và thứ trợ lý mình tạo ra. Bản thân nhu cầu dựng lên bức tường ấy đã nói rất nhiều về mối quan hệ kỳ lạ đang hình thành, một mối quan hệ mà ta vừa muốn giao phó vừa không dám tin tưởng 1 cách trọn vẹn.

Ở những lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp vào thân thể và tâm hồn con người, bức tranh lại đáng để suy ngẫm hơn nhiều so với những lời hứa hẹn. Trong y khoa, dù các tuyên bố về việc AI sẽ giải quyết mọi căn bệnh được phát đi ngày càng mạnh mẽ, thực tế đầu năm 2026 là đã có hơn 200 loại thuốc do AI khám phá bước vào thử nghiệm lâm sàng, nhưng số được cơ quan quản lý dược phẩm phê duyệt vẫn là con số 0. Khoảng cách ấy chính là khoảng cách giữa tốc độ của phần mềm và sự ràng buộc của cơ thể sống. Cơ thể người không phải con búp bê có sẵn bản thiết kế đóng kín, để một ngày ốm đau ta chỉ việc nằm xuống cho AI sửa lại. Nó là một bản thể riêng biệt, đầy phức tạp và tinh vi, đến mức sai một li là đi 1 sinh mạng. Cái đang đến gần là AI giúp người thầy thuốc quyết định nhanh hơn và đúng hơn, chứ chưa phải AI thay thế con người để sửa chữa.

Trong lĩnh vực gần với công việc của tôi nhất là chăm sóc tâm lý, câu chuyện cũng có hai mặt. Một mặt, khả năng tiếp cận là điều có thật và không nên xem nhẹ, khi cứ 4 thiếu niên thì có 1 em đã từng tìm tới chatbot AI để được hỗ trợ về mặt tinh thần. Với một đứa trẻ thức giấc lúc nửa đêm trong cơn hoảng loạn mà không có ai bên cạnh, một giọng nói luôn kiên nhẫn, không phán xét, là điều quý giá. Mặt khác, các mô hình ngôn ngữ phổ thông không thực sự thực hành trị liệu theo cách một con người làm, chúng chỉ tạo ra những phản hồi nghe có vẻ khớp với khái niệm trị liệu, tựa như một người diễn vai nhà trị liệu chứ chưa từng là nhà trị liệu. Có một điều mà cỗ máy giỏi nhất cũng không thay được, đó là sự cộng hưởng (resonance) giữa hai hệ thần kinh đang tương tác với nhau. Một dòng chữ hiện trên màn hình, dù khôn ngoan đến đâu, vẫn không phải một con người đang thật sự hiện diện ở đó cùng ta.

Giờ tôi muốn để lại một câu hỏi mở cho kỳ sau, và tôi sẽ gieo nó bằng một thí nghiệm tư duy nho nhỏ. Hãy lấy toàn bộ viễn cảnh vừa rồi, chiếc máy là người đồng hành, trợ lý bán cho trợ lý, AI khám bệnh và đề xuất điều trị, an ủi một thiếu niên lúc nửa đêm, rồi đặt lên đó một giả định nghiệt ngã mà Ethan Mollick đã đưa ra. Hãy giả định rằng con AI đang vận hành tất cả những điều ấy là con AI tệ nhất của tương lai. Nghĩa là kể từ hôm nay trở đi, nó sẽ không bao giờ còn dở hơn thế nữa. Mọi ngày tiếp theo, nó chỉ giỏi hơn mà thôi.

Nếu ngay cả phiên bản tệ nhất đã đủ sức làm được ngần ấy việc, thì câu hỏi không còn là AI sẽ làm được tới đâu. Câu hỏi trở về một thứ rất xưa cũ và rất con người. Khi không còn việc gì nhất thiết phải do chính tay ta làm mới xong, thì điều gì còn lại khiến một ngày của ta đáng để sống?

Đến đây hẳn nhiều người sẽ bắt đầu cảm thấy một nỗi hoang mang rất khó gọi tên. Đây là một thứ lặng hơn nhiều so với nỗi sợ máy móc thông minh hơn con người. Khi máy móc gánh hết phần việc tạo nên cảm giác mình cần thiết, con người sẽ lấy gì để định nghĩa giá trị của chính mình.

Đó chính là cánh cửa tôi muốn cùng bạn bước vào ở kỳ tới, khủng hoảng hiện sinh thời AI. Còn lúc này, tôi chỉ muốn để câu hỏi ấy nằm yên đó, như một viên sỏi thả xuống mặt nước tĩnh, để mỗi người tự nghe vòng sóng của riêng mình lan ra tới đâu.

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.