CHA MẸ - NƠI TÌNH YÊU BẮT ĐẦU

Mối quan hệ với cha mẹ là cửa ngõ đầu tiên mà ta bước vào thế giới này. Không chỉ là người nuôi dưỡng, họ chính là tấm gương phản chiếu đầu tiên để ta học về tình yêu, về sự an toàn, và về giá trị của bản thân. Qua cách cha mẹ nhìn ta, phản ứng khi ta khóc, khi ta phạm lỗi, khi ta cần một vòng tay hoặc một lời nói dịu dàng, ta học được rằng mình có đáng được yêu không, cảm xúc của mình có được lắng nghe không, và thế giới ngoài kia có phải là nơi an toàn để mở lòng hay không.

Theo lý thuyết gắn bó do Bowlby và Ainsworth phát triển, những trải nghiệm đầu đời với người chăm sóc chính sẽ hình thành nên một mô hình nội tâm. Đây là hệ thống niềm tin nền tảng về bản thân và người khác, chi phối sâu sắc cách ta thiết lập và duy trì các mối quan hệ sau này. Nếu ta lớn lên trong sự hiện diện ấm áp và ổn định của cha mẹ, ta có xu hướng hình thành gắn bó an toàn, có khả năng tin tưởng, yêu thương, và xây dựng các mối quan hệ bền vững. Ngược lại, nếu lớn lên trong sự lạnh nhạt, kiểm soát, phán xét hoặc thiếu nhất quán, ta có thể hình thành các kiểu gắn bó bất an như lo âu, né tránh, hoặc hỗn loạn, khiến ta chật vật với cảm giác bị bỏ rơi, sợ bị tổn thương, hoặc không thể tin tưởng bất kỳ ai, kể cả chính mình.

Bên cạnh lý thuyết gắn bó, các nghiên cứu từ trị liệu mô thức (Schema Therapy) cho thấy rằng những trải nghiệm không được thừa nhận từ thuở nhỏ có thể phát triển thành những niềm tin cốt lõi tiêu cực, gọi là mô thức như nỗi sợ bị bỏ rơi, cảm giác không đủ, hay nhu cầu phải phục tùng để được yêu thương. Khi trưởng thành, ta thường vô thức lặp lại những mô thức này trong các mối quan hệ như một cách sống quen thuộc, dù điều đó gây đau khổ. Tâm lý học thần kinh cũng chỉ ra rằng nếu những cảm xúc đầu đời không được người lớn giúp điều hòa, ta sẽ không phát triển đầy đủ khả năng tự điều chỉnh cảm xúc, từ đó hình thành xu hướng trốn tránh, bùng nổ hoặc lệ thuộc vào người khác để giữ thăng bằng tâm lý. Và trong suốt quá trình lớn lên, qua quan sát cha mẹ, ta học cả cách yêu, cách giận, và cách lặp lại mô hình ứng xử cũ, dù chưa từng ý thức rõ (Social Learning Theory).

Những mô hình này không chỉ là cảm xúc, chúng ăn sâu vào cấu trúc phản ứng thần kinh của cơ thể. Tuy nhiên, theo nghiên cứu về tính khả biến thần kinh (neuroplasticity), não bộ hoàn toàn có thể được tái lập trình nếu ta chủ động thay đổi phản ứng và hành vi lặp lại. Điều này có nghĩa rằng những mô thức bất an không phải là định mệnh. Chúng có thể được thay thế bằng những khuôn mẫu lành mạnh thông qua quan sát có chủ đích, thực hành chánh niệm, và điều chỉnh hành vi mỗi ngày.

Quá trình này xảy ra khi ta nhìn lại chính mình, nhìn thẳng vào cách ta đang sống và nhận ra rằng mình đã phản ứng theo cùng một cách suốt nhiều năm, và mỗi lần phản ứng như thế, vết thương cũ lại được lặp lại thêm một lần nữa.

Khi nỗi sợ bị bỏ rơi trỗi dậy, thay vì thu mình lại hoặc nổi giận như đã từng, ta dừng lại. Ta để cho thân thể mình run lên, để cảm xúc đi qua như một cơn sóng, không cần kiểm soát, không cần né tránh. Ta không cần phân tích, chỉ cần có mặt. Mỗi lần như thế, ta đang làm điều mà thuở nhỏ chưa ai dạy ta: có mặt thật sự cho chính mình. Và dần dần, hệ thần kinh của ta học được rằng cảm xúc không nguy hiểm. Ta không còn bị cuốn vào nó hay bị thôi thúc phải né tránh nó nữa.

Nếu có điều gì đó ta cần rèn luyện mỗi ngày, thì đó chính là khả năng quay vào bên trong, nhìn lại niềm tin mà mình đã mang theo suốt bao năm. Có phải ta vẫn tin rằng mình không đủ tốt, không đáng được yêu, không xứng đáng có một mối quan hệ lành mạnh? Có phải ta vẫn đang hành xử như một người đang cố gắng để không bị bỏ rơi, hay như một người luôn phải chứng tỏ giá trị của mình? Những niềm tin ấy không phải là bản chất của ta. Chúng chỉ là hệ quả của những trải nghiệm chưa được hiểu rõ và chưa từng được chữa lành.

Hãy can đảm dừng lại, nhìn cho rõ và học cách thay đổi. Không phải bằng cách kiểm soát cảm xúc hay cố gắng làm cho bản thân trở nên tích cực. Mà bằng việc sống chân thật hơn với những gì đang diễn ra trong ta. Hãy bình thản chấp nhận rằng mình từng tổn thương và cũng từ đó, ta thấy rằng mình đang trưởng thành, từng chút một, bằng chính sự thành thật và kiên nhẫn với chính mình.

Nếu bạn đang là một người làm cha, làm mẹ, hãy hiểu rằng mình có thể từng vô thức lặp lại những điều mà ngày xưa cha mẹ mình đã làm. Không vì bạn xấu, mà vì bạn đang không biết cách khác. Nhưng từ khoảnh khắc nhận ra điều đó, bạn hoàn toàn có thể chọn một cách sống khác. Không phải là cách sống để trở thành cha mẹ hoàn hảo, mà là cách sống biết dừng lại khi nổi giận, biết xin lỗi khi lỡ lời, biết lắng nghe khi con không giống như ta mong muốn. Và trong chính hành động đó, bạn không chỉ nuôi dạy con bằng tình thương, mà đang dần dần giải trừ chuỗi đau truyền đời mà chính mình từng là nạn nhân.

Chúng ta không thể thay đổi quá khứ, nhưng cách chúng ta đối diện với chúng ở hiện tại thì hoàn toàn có thể. Mấu chốt không nằm ở việc tuổi thơ ta có trọn vẹn hay không, mà ở chỗ ta có sẵn sàng nhìn lại và chọn một cách sống khác từ giây phút này trở đi hay không. Sự đầy đủ vốn đã luôn sẵn có trong ta, nếu ta đủ can đảm để ngồi lại, đối diện, và buông ra những gì đã từng là phản xạ sinh tồn nhưng không còn phù hợp với hiện tại.

Mối quan hệ với cha mẹ có thể là cửa ngõ đầu tiên hình thành nên mọi mô thức yêu thương. Nhưng từ khoảnh khắc ta nhận ra mình có thể sống tỉnh thức, lựa chọn chủ động, và chịu trách nhiệm với những gì đang xảy ra, ta đã bước sang 1 ngã rẽ khác của cuộc đời. Ta không còn là đứa trẻ bị mắc kẹt trong quá khứ. Ta là người trưởng thành, đang bước đi bằng chính đôi chân của mình, với một trái tim đủ chín để vừa ôm lấy những gì đã qua, vừa mở ra một lối sống mới. Một lối sống mà trong đó, ta không còn yêu vì thiếu thốn, không còn né tránh vì sợ hãi, không còn cố gắng để được yêu thương, mà đơn giản là đang sống, đang hiện diện, đang có mặt với chính mình và với người khác một cách trọn vẹn, tự do và bình an.

#yêulạ

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.