CHÁNH NIỆM LÀ THỨ KHÔNG THỂ TÌM, CŨNG KHÔNG THỂ GIỮ

Đã có một thời gian, tôi hành thiền rất tích cực. Sáng nào cũng ngồi thật lâu, bước chân nào cũng cố gắng thật chánh niệm, hơi thở nào cũng theo dõi thật sát sao. Tôi nghĩ rằng nếu mình đủ nỗ lực, đủ kỷ luật, đủ kiên trì thì sẽ tìm thấy và giữ được chánh niệm trong từng khoảnh khắc.

Nhưng càng cố tìm kiếm và nắm giữ, tôi lại càng thấy nó vụt mất.

Có lúc, tôi cảm nhận được một sự an lạc lan tỏa, nhẹ nhàng và rộng mở như một dòng nước trong mát. Nhưng chỉ cần tâm khởi lên ý nghĩ rằng mình đang chánh niệm, hay mong giữ lại cảm giác đó, thì tất cả lập tức tan biến như chưa từng có mặt.

Tôi từng nghĩ vấn đề là ở chỗ mình chưa đủ tinh tấn, tỉnh giác nên không thể giữ được. Sau này, tôi mới nhận ra, gốc rễ lại nằm ở ngay bước trước đó. Ngay từ lúc khởi tâm đi tìm chánh niệm, và muốn nắm giữ tôi đã rời khỏi nó rồi.

Chánh niệm không phải là thứ để tìm, vì nó chưa từng vắng mặt. Cũng không phải là thứ để giữ, vì nó không phải một trạng thái cố định để sở hữu hay lặp lại.

Chánh niệm chưa từng mất đi. Nó vẫn ở đó, lặng lẽ và trong sáng như một phần tự nhiên của bản tâm thuần khiết. Chỉ là tâm ta bị che mờ bởi những ham muốn, những tìm cầu, bởi sự nuối tiếc, hối hận hay những khổ đau chưa được hóa giải từ quá khứ. Ta cũng dễ bị cuốn theo những kỳ vọng cho tương lai. Và khi bị che mờ, trói buộc trong những dòng suy tưởng ấy, ta không còn thấy được chánh niệm đang có mặt ngay tại đây, trong giây phút này.

Càng tìm kiếm, càng chạy xa. Càng nỗ lực nắm giữ, càng đánh mất.

Nhiều người đến với chánh niệm vì những lợi ích mà nó có thể mang lại trong đời sống. Điều ấy không sai. Nhưng nếu thực hành với tâm mong cầu đạt được một kết quả nào đó – như giảm căng thẳng, tăng tập trung, bớt khổ đau – thì cái tâm tìm cầu ấy lại chính là rào cản lớn nhất.

Bởi vì khi còn mong đạt được điều gì, ta không thể thật sự có mặt trọn vẹn với điều đang là. Còn khi chỉ hiện diện với việc đang làm, khi thở thì biết đang thở, khi nghe thì biết đang nghe… thì không cần đạt tới chánh niệm, ta đã đang sống trong nó rồi.

Tương tự như vậy, khi đang lo lắng, nhưng nếu biết mình đang lo, không bị cuốn theo dòng suy tưởng làm sao để thoát khỏi cái lo hay hậu quả cái lo đó mang lại, mà lặng lẽ quan sát một vòng đến và đi của nó từ cảm xúc trong tâm cho tới cảm giác trên thân thì ngay đó đã là chánh niệm. Không cần loại bỏ lo lắng. Chỉ cần thấy rõ, trọn vẹn, và để nó đi qua như án mây bay ngang trời.

Hay khi đang thất niệm, nhưng nếu trong chính khoảnh khắc ấy ta nhận ra mình đang thất niệm, rồi chỉ cần nhẹ nhàng quay lại, không trách móc, không gồng lên, thì sự nhận biết ấy cũng chính là chánh niệm.

Khi làm gì cũng thấy rõ việc đang làm, không vội, không phán xét, không muốn mau chóng hoàn tất hay đạt tới điều gì, thì ngay đó, cả chánh niệm, tỉnh giác và tinh tấn đều đang cùng có mặt, mà không cần bất kỳ một nỗ lực cố gắng nào.

Điều này cũng giống như khi làm bất kỳ việc gì: nếu chỉ chăm chăm “làm cho xong”, thì tâm sẽ rời khỏi hành động hiện tại, và mọi thứ trở nên nặng nề, rời rạc. Nhưng khi không còn tâm “muốn xong”, thì từng động tác lại trở nên nhẹ nhàng, tự nhiên. Việc gì cũng xong, mà tâm không vội.

Chánh niệm là như vậy. Không phải trạng thái đặc biệt. Cũng không phải phần thưởng cho người siêng năng. Nó chỉ hiển lộ khi ta buông xuống được mong cầu muốn đạt tới nó.

Không cần cố gắng để có mặt. Cũng không cần tạo ra sự tĩnh lặng. Chỉ cần có mặt trọn vẹn với tất cả những gì đang là.

Không chờ đợi điều gì đặc biệt. Không hy vọng vào khoảnh khắc nào tốt hơn bây giờ.

Khi có mặt thật sự, thì tâm tự lắng lại. Khi tâm đã lắng lại thì sự sống tự hiện bày. Không màu mè. Không kỳ vĩ. Chỉ là sự sống rất đỗi bình thường nhưng trọn vẹn.

Có thể ta sẽ thất niệm rất nhiều lần trong ngày. Nhưng điều quan trọng không phải là không bao giờ được thất niệm, mà là có thể quay về. Nhẹ nhàng, không trách móc, không vội vàng.

Chánh niệm là như vậy. Không thể tìm. Không thể giữ. Nhưng luôn có thể trở về.

Như mặt trời sau mây. Như dòng sông dưới làn sương mù. Không cần tạo ra. Không cần sở hữu. Chỉ cần trọn vẹn với từng khoảnh khắc trong thực tại là sẽ thấy ra.

#Làmình, #Mindfulness

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.