CHỮA LÀNH HAY NÉ TRÁNH

Gần đây tôi phải hạn chế việc chơi Pickleball lại để bắt đầu tập phục hồi chức năng cho phần chóp xoay vai phải do tình trạng viêm mãn tính kéo dài. Mỗi buổi tập, tôi bắt đầu quan sát toàn bộ cơ thể, và những gì tôi thấy khiến tôi không khỏi nghĩ về cách mà cơ thể và tâm trí con người vận hành.

Trong mỗi động tác tập luyện, vai phải của tôi có xu hướng nâng lên và nhô ra phía trước. Mỗi khi tôi cố ý hạ xuống, một cảm giác căng tức lập tức kéo ngược lên phía cổ, như thể có sợi dây vô hình đang giữ vai ở đúng vị trí đó và từ chối buông xuống. Lồng ngực của tôi cũng không còn mở rộng được trong mỗi nhịp thở so với trước kia. Hai vai có xu hướng đổ về phía trước, và vì vậy nhóm cơ lớn ở lưng sau phải gánh thêm việc để giữ cân bằng cho cơ thể. Trọng tâm cơ thể của tôi cũng thường xuyên lệch sang phải, vùng chậu đẩy ra phía sau quá nhiều. Tất cả những thứ đó diễn ra đồng thời, như một cơ thể đang tự sắp xếp lại chính nó để có thể tiếp tục làm việc một cách “bình thường” nhằm bảo đảm cho sự sinh tồn và hoạt động thường ngày. Đây không chỉ là sự thay đổi về cơ, xương, khớp, mà là cách hệ thần kinh tự tổ chức lại để duy trì cảm giác an toàn trong cơ thể.

Cơ thể đang làm chính xác điều nó cần làm trong tình huống này. Khi chóp xoay yếu đi và mất dần khả năng giữ ổn định ổ khớp vai, toàn bộ hệ vận động phải tái tổ chức. Các nhóm cơ cổ, lưng, ngực, và khung chậu lần lượt nhảy vào gánh phần việc mà chóp xoay không còn làm nổi. Mỗi nhóm cơ đều đang làm đúng vai trò của nó trong tình huống này, và kết quả là cơ thể tôi đạt được một trạng thái cân bằng, nhưng đó là trạng thái cân bằng sinh tồn (maladaptive equilibrium), một dạng cân bằng mà cơ thể vẫn hoạt động được nhưng phải trả giá bằng căng thẳng, lệch trục và tiêu hao năng lượng ở khắp nơi.

Trong lý thuyết hệ thống sống (living systems theory), mọi sinh vật đều vận hành theo cùng một nguyên lý: các thành phần trong hệ thống luôn kết nối và ảnh hưởng lẫn nhau, hệ thống luôn tìm về một trạng thái ổn định, và trong quá trình đó nó luôn tái tổ chức chính nó. Ba đặc tính này không xảy ra lần lượt mà diễn ra đồng thời, trong cùng một chuyển động. Điều tôi quan sát được ở vai mình chính là nguyên lý đó đang vận hành: chóp xoay yếu đi, toàn bộ hệ vận động kết nối lại với nhau theo cách mới, tìm về một trạng thái cân bằng mới, và dần chuyển hóa thành một cấu trúc cố định, dù cho điều đó có thiếu lành mạnh khi nó có thể tiếp tục khiến nảy sinh những vấn đề khác.

Và khi ngồi lại sau buổi tập, tôi bắt đầu thấy nguyên lý đó ở một nơi khác, quen thuộc hơn.

Tôi có một thân chủ từ nhỏ đã mang mặc cảm về ngoại hình. Qua nhiều năm, mặc cảm đó không dừng lại ở cảm xúc xấu hổ hay niềm tin “tôi xấu” mà còn tiến xa hơn. Thân chủ này gần như đánh mất khả năng tri giác ngoại hình của người khác. Cô ấy không chú ý đến quần áo người đối diện, không ghi nhận gương mặt, và cũng không thể nhớ ai mặc gì trong mỗi buổi gặp. Nếu nhìn theo cách thông thường, ta có thể gọi đó là một mô thức nhận thức sớm (early maladaptive schema). Nhưng khi quan sát kỹ hơn trong quá trình đồng hành cùng thân chủ, tôi nhận ra rằng nếu việc nhìn thấy ngoại hình kích hoạt xấu hổ và đau đớn, thì toàn bộ tri giác, cảm xúc và nhận thức sẽ kết nối lại với nhau, tìm về một trạng thái cân bằng mới, và chuyển hóa thành một cấu trúc mà ở đó bộ lọc tri giác (perceptual filter) tự động đóng lại, ngừng cho phép thông tin đi vào ngay từ đầu. Không phải né tránh có ý thức, mà là tâm trí đã tái tổ chức lại nhằm bảo đảm sự an toàn cho tâm lý. Cùng một nguyên lý, cùng một cách vận hành, chỉ khác là một bên xảy ra ở cơ thể, một bên xảy ra ở tâm trí.

Và cả 2 trạng thái cân bằng đều giúp cho thân - tâm ổn định, an toàn. Thế nhưng cái giá phải trả có thể là sự hạn chế hoặc thiếu hụt các chức năng mãn tính mà rất khó để nhận ra cho đến khi nó tạo ra một vấn đề lớn hơn.

Từ 2 quan sát đó, tôi bắt đầu nghĩ về một thứ mà nhiều người nói rất nhiều trong những năm trở lại đây, đó là sự “chữa lành”.

Ngoài kia, rất nhiều người nói rằng họ đã chữa lành. Họ không còn đau khổ, họ thành công hơn, họ tự tin hơn. Nhưng hẳn nhiều người cũng nhận ra rằng đôi khi, cái trạng thái “ổn” đó trông rất giống một cấu trúc thích nghi mới, tinh vi hơn, hiệu quả hơn, nhưng vẫn vận hành trên cùng nền tảng cũ: “tôi phải đủ tốt”, “tôi phải thành công”, “tôi không được yếu”. Có thể có hai kiểu ổn định rất khác nhau. Một kiểu đến từ sự tích hợp, nơi con người vẫn giữ được khả năng dao động, linh hoạt và không phụ thuộc vào một trạng thái cụ thể nào. Kiểu còn lại đến từ kiểm soát, nơi ta phải duy trì một hình ảnh, một cách vận hành nhất định để không sụp đổ. Bề ngoài chúng có thể giống nhau, nhưng nền tảng thần kinh bên dưới hoàn toàn khác. Cơ thể không còn sụp đổ, nhưng nó vẫn đang gồng để tồn tại, giống như cơ thể tôi vẫn đứng thẳng và vẫn chơi pickleball được, nhưng mỗi nhịp thở đều tốn sức hơn mức cần thiết.

Chữa lành không phải là sửa một bộ phận bị hỏng. Chữa lành là khôi phục lại sự kết nối linh hoạt giữa các thành phần, mở rộng lại khả năng cân bằng thay vì bị kẹt trong một trạng thái cân bằng duy nhất, và cho phép sự chuyển hóa diễn ra theo hướng phát triển thay vì chỉ sinh tồn.

Khi làm việc với thân chủ, tôi thường khuyến khích họ theo dõi trải nghiệm hiện tại qua khung SIBAM trong Somatic Experiencing của Peter Levine, tức là cùng lúc quan sát cảm giác thân thể (Sensation), hình ảnh nội tâm (Image), hành vi (Behavior), cảm xúc (Affective) và ý nghĩa (Meaning). Và điều tôi hay thấy là ở những người mang trạng thái cân bằng sinh tồn, các thành phần SIBAM thường “cứng nhắc” theo một mô thức cố định. Có những thành phần bị giảm kết nối (undercoupling), như cảm giác thân thể trở nên mờ hoặc bị chặn lại, trong khi những thành phần khác lại bị kết nối quá mức (overcoupling), như suy nghĩ và hình ảnh nội tâm lặp đi lặp lại theo cùng một kịch bản. Hành vi phản ứng tự động. Cảm xúc bị giới hạn trong một biên độ nhất định. Cơ thể và tâm trí vẫn vận hành, nhưng không còn linh hoạt.

Chữa lành thực sự là khi cửa sổ dung chứa (window of tolerance) được mở rộng ra, đủ để đón nhận những trải nghiệm đang xảy ra thay vì né tránh hay cố gắng kiểm soát chúng, và hệ thần kinh không còn dễ dàng bị kích hoạt mỗi khi đối diện với những điều có thể gợi lại quá khứ. Ngược lại, một người chỉ đang cố gắng thích ứng có thể trông rất ổn bên ngoài, nhưng sự ổn định đó phụ thuộc vào một cấu trúc nhất định, và nếu cấu trúc đó bị lay chuyển, toàn bộ sẽ lung lay theo.

Vậy nên có lẽ câu hỏi đáng hỏi không phải là “tôi đã chữa lành xong chưa”, mà là “nếu những thứ tôi đang dựa vào biến mất, tôi có còn ổn không? Tôi có thể tiếp xúc với phần dễ tổn thương của mình mà không sụp đổ không? Sự ổn định của tôi đến từ tự do hay từ kiểm soát?”

Cơ thể và tâm trí ta luôn tìm cách cân bằng, và sẵn sàng hy sinh rất nhiều để giữ được sự cân bằng đó. Câu hỏi còn lại là liệu chúng ta đang cố gắng phát triển để cảm thấy cân bằng, hay thực sự cân bằng để phát triển.

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.