GIẢ DANH ĐỂ TỒN TẠI, TRẮNG TAY ĐỂ THÀNH NGƯỜI

Mùa hè 2025, một bộ phim hoạt hình 2D ra mắt lặng lẽ tại Trung Quốc rồi nhanh chóng trở thành hiện tượng phòng vé. Gần hai tỷ Nhân dân tệ doanh thu (hơn 217 triệu USD), 47 triệu lượt người xem, 8.6 điểm trên Douban. Nhưng con số ấn tượng nhất không nằm ở phòng vé mà ở phòng chiếu “rạp tràn ngập tiếng cười trẻ con xen lẫn tiếng khóc người lớn.”

Một bình luận trên Douban viết “hồi nhỏ, ai cũng mơ thành Tôn Ngộ Không, lớn lên mới nhận ra mình chỉ là tiểu yêu vô danh.” Một khán giả Việt Nam trên diễn đàn nhận xét đây là câu chuyện khủng hoảng hiện sinh, rằng mỗi con tiểu yêu đều đại diện cho mỗi chúng ta. Những phản ứng này không phải ngẫu nhiên. Chúng phản ánh một cơ chế tâm lý mà triết gia Alain de Botton đã đặt tên “lo âu địa vị (status anxiety)”. Nỗi lo dai dẳng rằng ta đang thất bại trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn thành công do xã hội đặt ra, và vì thế có thể bị tước đi phẩm giá và sự tôn trọng.

Nobody kể câu chuyện bốn con tiểu yêu quái ở tầng đáy của núi Lãng Lãng. Một lợn rừng, một cóc, một chồn vàng, một khỉ đột. Không tên tuổi, không tiền tệ, không quan hệ. Sau khi bị đuổi khỏi Đại Vương Động, chúng liều lĩnh giả danh thầy trò Đường Tăng đi thỉnh kinh với hy vọng đổi đời. Trên đường đi, từng ảo tưởng lần lượt sụp đổ, buộc chúng phải đối mặt với câu hỏi “mình thực sự là ai khi bị tước đi mọi vai diễn?”

Đạo diễn Vu Thủy cố ý không đặt tên cho bốn nhân vật. Tựa tiếng Anh của phim là Nobody, kẻ vô danh. Trong tâm lý học phát triển, khi xã hội không công nhận sự tồn tại của bạn, bạn thiếu đi chính nền tảng để xây dựng bản sắc. Bốn tiểu yêu đại diện cho bốn cách phản ứng khác nhau trước nỗi lo đó.

Triết gia De Botton cho rằng rằng vị trí trên nấc thang xã hội quan trọng đến vậy vì nhận thức về bản thân phụ thuộc vào cách người khác nhìn nhận ta. Trừ một vài cá nhân hiếm hoi, chúng ta cần dấu hiệu được tôn trọng từ thế giới bên ngoài để cảm thấy bản thân có thể chấp nhận được. Bốn tiểu yêu minh họa bốn biến thể của nỗi lo đó, bốn kiểu phản ứng tâm lý trước cùng một áp lực.

Lợn tinh mang trong mình lo âu địa vị dạng “chiến đấu”. Cậu là người có hoài bão lớn, không cam chịu cuộc đời được an bài. Trong khung phát triển bản sắc của James Marcia, cậu đang ở trạng thái “đang tìm kiếm (moratorium)”, tức tích cực khám phá nhưng chưa cam kết được con đường nào. Cậu thi “biên chế” vào Đại Vương Động ba năm đều trượt nhưng vẫn không bỏ cuộc. Đây là mặt tích cực của lo âu địa vị: nó tạo ra năng lượng hành động. Nhưng cũng chính nó đẩy cậu vào cuộc đua chuột (rat race), liên tục chạy mà không biết đích đến.

Cóc tinh là dạng lo âu “đông cứng”. Cóc rất trân quý tấm thẻ nhân viên của Đại Vương Động, không nỡ vứt đi dù đã bị đuổi, bởi tấm thẻ cho nó cảm giác an toàn về một công việc ổn định. Theo Marcia, đây là trạng thái cam kết mù quáng (foreclosure), cam kết với con đường mà bản thân không thực sự tự mình khám phá. Cóc sợ mất địa vị đến mức bám víu vào biểu tượng của nó ngay cả khi thực chất đã mất. Tâm lý học gọi hiện tượng này là sự gắn bó biểu tượng với “dấu hiệu địa vị”. Con người không bám vào thực tế mà bám vào ký hiệu. Giống như thanh niên giữ danh thiếp công ty cũ trong ví dù đã bị sa thải, hoặc người trẻ bám vào tấm bằng đại học dù biết nó không bảo đảm điều gì.

Chồn tinh đối phó bằng cách “trình diễn”. Đại diện cho kiểu người láu cá, miệng lưỡi tía lia nhưng làm không được bao nhiêu. Trong khung của Marcia, gần với trạng thái bản sắc phân tán (identity diffusion), không cam kết, không khám phá thực sự, tồn tại bằng cách biểu diễn. Chồn che giấu sự trống rỗng bằng ngôn ngữ, nói nhiều thay cho làm. Erving Goffman gọi đây là “quản lý sự ấn tượng”. Khi nội lực không đủ, con người chuyển sang kiểm soát cách mình xuất hiện trước người khác.

Khỉ đột tinh là lo âu dạng “rút lui”. Hướng nội, có sức mạnh tiềm ẩn và trái tim nhân hậu, nhưng bị chấn thương tâm lý và nỗi sợ xã hội (social anxiety) kìm hãm đến mức một lời tuyên bố đơn giản cũng trở nên bất khả. Theo Marcia, cậu có thể đang ở trạng thái bản sắc thành tựu (achieved identity) nhưng bị khóa lại bởi chấn thương tâm lý. Biết mình có thể làm gì nhưng nỗi sợ bị đánh giá mạnh đến mức tự triệt tiêu năng lực. Đây là nghịch lý đau đớn nhất: “mình có khả năng mà không dám dùng” còn đau hơn “mình không có khả năng”.

Trước khi bốn tiểu yêu lên đường, phim dành phần đầu khắc họa cuộc sống tại Đại Vương Động, và đây chính là bức tranh kinh điển của cuộc đua chuột. Ẩn dụ cho cuộc theo đuổi bất tận, tự hủy hoại, vô nghĩa, nơi con người chạy mãi trên chiếc bánh xe giống như chuột trong lồng mà phần thưởng cuối cùng chẳng bao giờ đến. Lợn tinh cọ nồi cho Đại Vương bằng cả tính mạng, không được đào tạo, không có công cụ, phải dùng toàn bộ cơ thể để cọ, đến mức trụi hết lông, lưng tấy đỏ, rồi còn cố dùng cả đầu để cọ. Phần thưởng hứa hẹn là miếng thịt thừa của Đường Tăng để bất tử. Éo le thay kết quả là nỗ lực không những không được công nhận mà còn trở thành cái tội khi cậu cọ sạch chữ ký tổ tiên của Đại Vương dẫn đến việc bị truy sát.

Đây chính là bản chất tàn nhẫn nhất của cuộc đua chuột: hệ thống không muốn bạn bỏ cuộc, hệ thống cần bạn tiếp tục chạy. Nỗ lực của Lợn tinh tạo ra giá trị thật, cái nồi sạch bóng, nhưng giá trị đó bị hệ thống thu về còn người tạo ra nó thì bị phạt. Luật chơi được thiết kế để người chơi không bao giờ thắng, nhưng cũng không bao giờ nhận ra mình không thể thắng, vì luôn có một “phần thưởng” tiếp theo treo lơ lửng phía trước.

Xã hội thường đánh đồng thành công và giá trị cá nhân với các dấu hiệu hữu hình như chức danh, tài sản, mức lương. Thoát khỏi cuộc đua chuột đòi hỏi phải có ý thức từ chối trò chơi tín hiệu cạnh tranh này, điều rất khó khi nó có nghĩa là đi ngược chuẩn mực xã hội và có thể gây thất vọng cho gia đình.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Á Đông. Ở phương Tây, thoát khỏi cuộc đua chuột chủ yếu là cuộc đấu tranh với bản thân. Ở Việt Nam hay Trung Quốc, nó còn là cuộc đấu tranh với cả hệ thống kỳ vọng xã hội và kỳ vọng của gia đình.

De Botton phân tích lo âu địa vị chủ yếu trong bối cảnh phương Tây, nơi chủ nghĩa cá nhân chiếm ưu thế và thất bại được đo bằng thước đo kinh tế. Nhưng Nobody mở ra một tầng sâu hơn khi đặt lo âu này vào hệ thống giá trị Á Đông, nơi nỗi sợ không chỉ là “tôi thất bại” mà là “tôi làm nhục gia đình”.

Khái niệm thể diện trong văn hóa Trung Hoa, tương đương với “thể diện” và “danh dự gia đình” ở Việt Nam, biến lo âu địa vị thành gánh nặng tập thể. Khi Lợn tinh rời quê lên Đại Vương Động tìm việc, cậu không chỉ mang giấc mơ cá nhân mà còn mang trên lưng kỳ vọng của mẹ. Mong muốn của mẹ là cậu thi đậu “biên chế” vào một công việc “ổn định”, dù chỉ là chân sai vặt. Dù phải làm cực khổ, khi mắc lỗi, cậu lập tức bị ra lệnh xử tử.

Trường đoạn Lợn tinh về thăm nhà là lát cắt sắc nhất của phim. Cuộc hội thoại về việc “uống nước đầy đủ” thay vì “đại nghiệp bắt Đường Tăng” kéo nhân vật từ vị thế một yêu quái về vị thế một đứa con xa nhà. Mẹ không hỏi con có thành công không, mẹ hỏi con có uống đủ nước không.

Từ góc độ lý thuyết gắn bó (attachment theory) của Bowlby, đây là khoảnh khắc đánh thức nền tảng an toàn (secure base activation), khi cá nhân đang trong trạng thái bị đe dọa, sự hiện diện của đối tượng gắn bó an toàn kích hoạt lại cảm giác an toàn. Nhưng đồng thời, nó cũng tạo ra mâu thuẫn nội tâm sâu sắc: cảm giác an toàn từ gia đình nhắc nhở cậu rằng mình đang thất bại trong việc đáp ứng kỳ vọng của chính gia đình đó. Đây là cấu trúc lưỡng nan đặc thù Á Đông mà tâm lý học phương Tây ít phân tích: gia đình vừa là nơi trú ẩn, vừa là nguồn gốc của lo âu địa vị. “Con nhà người ta” không phải phát minh của ai cụ thể mà là sản phẩm cấu trúc của xã hội tập thể, nơi bản sắc cá nhân luôn được đo lường bằng việc so sánh với người khác.

Bốn tiểu yêu chọn giả danh thầy trò Đường Tăng. Từ góc nhìn tâm lý học, đây không đơn thuần là trò lừa mà là mượn bản sắc (identity borrowing), lấy bản sắc của người có địa vị cao hơn để thoát khỏi vị trí kẻ vô danh. Lý thuyết bản sắc xã hội (Social Identity Theory) của Tajfel và Turner giải thích: khi nhóm mà cá nhân thuộc về bị đánh giá thấp, có ba chiến lược, chấp nhận vị trí thấp, cạnh tranh trực tiếp, hoặc sáng tạo xã hội (social creativity), tìm cách tái định nghĩa giá trị bản thân. Bốn tiểu yêu chọn biến thể của chiến lược thứ ba: trực tiếp “mặc” bản sắc của nhóm có vị thế cao.

Phim đặt ra câu hỏi sắc bén mà không ít người đang ra rả tuyên truyền (fake it till you make it), đó là “giả danh bao lâu thì trở thành thật?” Ban đầu, chúng đóng vai chỉ để kiếm ăn qua đường. Dần dần, bốn tiểu yêu bắt đầu hành xử đúng như vai mình đóng, giúp đỡ người khác, bảo vệ kẻ yếu. Tâm lý học gọi đây là “nội hóa vai trò (role internalization)”, khi đóng một vai đủ lâu, ranh giới giữa “diễn” và “là” bắt đầu mờ đi. Câu hỏi này cực kỳ thời sự với người trẻ Việt Nam nói riêng và văn hóa Á Đông nói chung: “bao nhiêu phần đời sống xã hội của họ là đóng vai, nhân viên gương mẫu, con hiếu thảo, người thành đạt trên mạng xã hội? Và khi nào thì bộ giáp mặt nạ xã hội (persona) đó bắt đầu ăn mòn con người thật bên trong?”

Rồi bước ngoặt xảy ra. Chính trong lúc tuyệt vọng nhất khi bị lột trần sự dả dạng, bốn tiểu yêu chứng kiến trẻ em bị Hoàng Mi bắt cóc để hiến tế. Khỉ đột tinh, cậu bé hướng nội gần như câm lặng suốt phim, bật ra câu nói “nếu thấy chết không cứu thì đi lấy kinh còn có ý nghĩa gì?” Rồi cả 4 chấp nhận mất hết tu vi để cứu bọn trẻ, trở lại nguyên hình là con lợn, con cóc, con chồn, con khỉ đột.

Đây là khoảnh khắc thoát khỏi cuộc đua chuột, nhưng không phải bằng cách bỏ cuộc, mà bằng cách từ chối luật chơi. Vòng xoay thỏa mãn vận hành khi con người tin rằng phần thưởng tiếp theo sẽ mang lại hạnh phúc. Bốn tiểu yêu phá vỡ cơ chế đó bằng cách từ bỏ phần thưởng lớn nhất, trường sinh bất tử, để bảo vệ điều mà “hệ thống’ không coi là có giá trị. Đó là sinh mạng của những đứa trẻ vô danh.

Theo Kohlberg, đây là bước nhảy từ đạo đức tuân theo quy ước (conventional morality), làm đúng để được thưởng, sang đạo đức hậu quy ước (post-conventional morality), làm đúng vì nguyên tắc đạo đức nội tại. Nhưng lý thuyết nền tảng đạo đức (Moral Foundations Theory) của Jonathan Haidt giải thích rõ hơn: nền tảng chăm sóc (Care/Harm) trỗi dậy mạnh nhất ở khoảnh khắc đó, vượt qua nền tảng phục tùng quyền lực nhóm (Authority) và trung thành với nhóm (Loyalty). Bốn tiểu yêu không cứu trẻ em vì muốn thành Phật. Chúng cứu vì nhận ra mục đích ban đầu đã trở nên vô nghĩa nếu phải đánh đổi bằng sự vô cảm.

Nói cách khác. Bốn tiểu yêu không trở thành anh hùng vì mạnh, chúng trở thành anh hùng vì sẵn sàng mất tất cả. Mất tu vi, mất hình dạng yêu quái, trở lại là thú rừng. Và chính khoảnh khắc trắng tay đó lại là lúc chúng tự do nhất, vì không còn gì để lo mất. Viktor Frankl viết ‘người ta có thể lấy đi tất cả, trừ quyền chọn thái độ trước hoàn cảnh”. Bốn tiểu yêu minh họa sống động cho mệnh đề đó.

Đạo diễn không tô hồng cái kết, nhấn mạnh rằng sống hết mình không đồng nghĩa với việc thay đổi được trật tự sẵn có. Tôn Đại Thánh tặng bốn cọng lông giữ mạng sau khi cả đám đã trở về nguyên hình. Đó không phải sự ban ơn mà là sự công nhận phẩm giá của những thực thể nhỏ bé. Phim từ chối 2 loại kết thúc phổ biến trong hoạt hình: “cố gắng là thành công” và “chấp nhận số phận”. Thay vào đó, nó đề xuất thước đo thứ 3: giá trị không nằm ở kết quả mà ở sự lựa chọn có ý thức giữa lúc “bất lực”. Đó là lựa chọn buông bỏ những ảo tưởng, lý tưởng khi chúng không còn phù hợp nữa.

Lý tưởng về địa vị cao chỉ phản ánh lợi ích của những người đang nắm quyền trong hệ thống hiện hành. Nobody đưa thông điệp này vào bối cảnh Á Đông: “thiên mệnh”, “số phận”, “con nhà tông” đều là các kịch bản quyền lực được ngụy trang dưới dạng chân lý vĩnh hằng của kẻ thiết kế hệ thống.

Ca khúc chủ đề “Nặng tựa hạt bụi” đúc kết: mỗi cá nhân có thể chỉ là hạt bụi vô danh trong vũ trụ, nhưng nỗi đau và khát vọng của họ luôn nặng ngàn cân đối với bản thân và gia đình. Bốn tiểu yêu dành cả hành trình cố trở thành “ai đó”, và chỉ khi chấp nhận mình “không là ai cả”, không tên, không tu vi, không hình dạng yêu quái, chúng mới thực sự trở nên đáng nhớ.

Liệu rằng đây có phải con đường thoát ra khỏi lo âu địa vị và vòng đua chuột?

Không phải leo cao hơn trên nấc thang địa vị cũng không phải là cứ nằm ì một chỗ trên bậc thang đó. Mà từ bỏ luôn niềm tin rằng nấc thang đó định nghĩa mình.

#Nobody

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.