GIỚI TRẺ VÀ NỖI LO VỀ NHÀ ĂN TẾT: KHI MỖI BỮA CƠM LÀ MỘT PHIÊN TÒA PHÁN QUYẾT ĐỊA VỊ

Trong bài phân tích phim “Tiểu yêu núi Lãng Lãng”, tôi có viết về cấu trúc lưỡng nan đặc thù Á Đông: gia đình vừa là nơi trú ẩn, vừa là nguồn gốc của lo âu địa vị. Trường đoạn Lợn tinh về thăm nhà là lát cắt sắc nhất của phim. Mẹ không hỏi con có thành công không. Mẹ hỏi con có uống đủ nước không. Nhưng chính khoảnh khắc dịu dàng đó lại nhắc cậu rằng mình đang thất bại trong việc đáp ứng kỳ vọng của gia đình.

Tết Nguyên đán là phiên bản đời thật của trường đoạn đó, được phóng đại lên hàng triệu lần, lặp lại mỗi năm.

Đầu tháng 2 năm 2026, báo Thanh Niên đưa tin về hiện tượng người trẻ thu nhập thấp phải “gồng mình đón Tết”. VnExpress dẫn trường hợp một phụ nữ 34 tuổi ở Hà Nội, có công việc ổn định nhưng chưa lập gia đình, bị họ hàng giục cưới mỗi dịp Tết đến mức mất ngủ triền miên và phải nhập viện điều trị. VTV phỏng vấn sinh viên và người lao động trẻ ở Hà Nội cho thấy hầu hết đều thừa nhận áp lực tài chính là nguyên nhân chính khiến họ “sợ” Tết. Ở Trung Quốc, hiện tượng này phổ biến đến mức có hẳn thuật ngữ là “khủng quy tộc”, nghĩa là “sợ về nhà”.

Những câu chuyện này không phải cá biệt. Chúng là biểu hiện bề mặt của một cấu trúc tâm lý xã hội sâu hơn nhiều.

TẾT NHƯ MỘT PHIÊN TÒA ĐÁNH GIÁ ĐỊA VỊ

Nhà xã hội học Erving Goffman mô tả đời sống xã hội như một sân khấu, nơi mỗi cá nhân liên tục trình diễn trước “khán giả” để quản lý ấn tượng mà người khác có về mình. Trong đời thường, con người có quyền chọn sân khấu nào để bước lên và bước xuống lúc nào. Tết tước đi quyền đó. Khi về quê, người trẻ bị đặt vào một sân khấu cưỡng bức, từ bàn tiệc đến phòng khách đến sân nhà, nơi “khán giả” là toàn bộ mạng lưới họ hàng, và kịch bản hỏi thăm đã được viết sẵn từ trước: lương bao nhiêu, thưởng Tết được không, bao giờ cưới, sao chưa mua nhà.

Goffman phân biệt giữa “sân khấu trước” (front stage) và “hậu trường” (backstage). Sân khấu trước là nơi ta trình diễn vai xã hội, còn hậu trường là nơi ta được thả lỏng, được là chính mình. Nghịch lý của Tết Việt Nam nằm ở chỗ: nhà vốn là hậu trường an toàn nhất, nhưng mỗi dịp Tết lại trở thành sân khấu trước khắc nghiệt nhất. Người trẻ phải “diễn” ngay tại nơi mà họ khao khát được nghỉ ngơi. Sự mệt mỏi không đến từ việc phải trả lời, mà từ việc không có chỗ nào để không phải trả lời.

Bộ câu hỏi Tết trên bề mặt là xã giao, nhưng thực chất vận hành như một cơ chế giám sát xã hội (social surveillance). Michel Foucault dùng hình ảnh “toàn cảnh giám sát” (panopticon) để mô tả cấu trúc quyền lực nơi cá nhân tự kiểm soát hành vi vì biết mình có thể bị quan sát bất cứ lúc nào. Tết biến mỗi bữa cơm thành một toàn cảnh giám sát thu nhỏ. Người trẻ tự kiểm duyệt, tự phòng thủ, tự “chỉnh sửa” câu chuyện cuộc đời mình trước khi bước ra khỏi phòng ngủ. Không phải vì sợ bị phạt, mà vì sợ bị đánh giá.

Điều đáng chú ý là những người hỏi cũng không hẳn có ác ý. Nhiều bậc cha mẹ, cô bác thực sự quan tâm. Nhưng trong xã hội tập thể, sự quan tâm thường mang hình thức đánh giá. “Con có khỏe không?” bị thay bằng “Con lương bao nhiêu?” không phải vì người hỏi tham lam, mà vì trong hệ thống giá trị hiện hành, lương chính là thước đo sức khỏe xã hội của một cá nhân. Cơ chế này tự duy trì: mỗi người vừa là nạn nhân vừa là người thực thi. Bà mẹ bị hàng xóm hỏi “Con trai chị làm gì, lương cao không?” cũng lo âu không kém đứa con đang ngồi trên xe khách về quê.

“CON NHÀ NGƯỜI TA” VÀ BẢN NGÃ PHỤ THUỘC

Nhà tâm lý học Leon Festinger đề xuất lý thuyết so sánh xã hội (social comparison theory) năm 1954: con người có nhu cầu bẩm sinh đánh giá bản thân bằng cách so sánh với người khác. Khi thiếu tiêu chuẩn khách quan, ta tìm đến tiêu chuẩn xã hội. Festinger phân biệt hai hướng: so sánh lên (upward comparison) với người giỏi hơn, và so sánh xuống (downward comparison) với người kém hơn. Tết là mùa so sánh lên cưỡng bức. Người trẻ không chủ động tìm kiếm so sánh mà bị đẩy vào so sánh bởi chính cấu trúc giao tiếp ngày Tết.

“Con nhà người ta” là công cụ so sánh lên đặc thù Á Đông. Nó không phải phát minh của ai cụ thể mà là sản phẩm cấu trúc của xã hội tập thể, nơi bản sắc cá nhân luôn được đo lường bằng việc so sánh với người khác. Trong bài phân tích Nobody, tôi gọi đây là cơ chế biến lo âu địa vị thành gánh nặng tập thể, khi thể diện không chỉ của cá nhân mà của cả gia đình bị đặt lên bàn cân.

Nghiên cứu của Hazel Markus và Shinobu Kitayama về bản ngã phụ thuộc [interdependent self] giải thích tại sao cơ chế này mạnh hơn ở văn hóa Á Đông. Trong văn hóa cá nhân phương Tây, bản ngã được xây dựng chủ yếu từ đặc điểm nội tại: tôi là ai, tôi giỏi gì, tôi tin vào điều gì. Trong văn hóa tập thể, bản ngã được xây dựng từ mối quan hệ: tôi là con ai, tôi thuộc nhóm nào, người khác nghĩ gì về tôi. Khi bản ngã gắn liền với đánh giá của cộng đồng thì Tết, với tư cách là dịp duy nhất trong năm mà toàn bộ cộng đồng tập trung lại và đánh giá đồng loạt, trở thành thời điểm bản ngã dễ tổn thương nhất.

Điều này giải thích vì sao áp lực Tết không giảm ngay cả khi người trẻ “biết” rằng lời hỏi thăm chỉ là xã giao. Biết và cảm là hai chuyện khác nhau. Khi hệ thống thần kinh đã được mã hóa từ nhỏ rằng đánh giá của cộng đồng gắn liền với giá trị bản thân, thì mỗi câu hỏi “lương bao nhiêu” kích hoạt phản ứng đe dọa bản sắc bất kể ý định của người hỏi.

VÒNG XOÁY TRÌNH DIỄN: TỪ MÂM CƠM ĐẾN NEWSFEED

Nếu bàn tiệc Tết là toàn cảnh giám sát truyền thống thì mạng xã hội là toàn cảnh giám sát kỹ thuật số. Cuộc đua chuột không chỉ diễn ra trên mâm cơm mà còn diễn ra trên dòng tin (newsfeed). Những video “recap một năm thành công”, hình ảnh du lịch sang trọng, bảng thành tích cuối năm xuất hiện dày đặc dịp Tết, tạo ra một tầng so sánh lên mới. Phạm vi so sánh không còn giới hạn ở họ hàng mà mở rộng ra toàn bộ mạng lưới quen biết.

Jean Baudrillard gọi đây là siêu thực (hyperreality), tức là khi hình ảnh về cuộc sống thay thế bản thân cuộc sống. Người trẻ không chỉ bị so sánh với “con nhà người ta” ngoài đời mà còn bị so sánh với phiên bản đã được chỉnh sửa của “con nhà người ta” trên mạng. Khoảng cách giữa đời thật và đời mạng càng lớn thì cảm giác thất bại càng sâu, cho dù cuộc sống thực tế có thể hoàn toàn ổn.

Nghiên cứu của Ethan Kross tại Đại học Michigan cho thấy việc sử dụng mạng xã hội thụ động, tức là lướt xem thành tích của người khác mà không tương tác, làm giảm đáng kể mức hạnh phúc chủ quan (subjective well-being) và tăng cảm giác cô đơn. Dịp Tết kết hợp cả hai tầng so sánh cùng lúc: lướt mạng thấy bạn bè thành công, rồi ngồi vào mâm cơm nghe họ hàng kể về con cái thành đạt. Hai tầng giám sát chồng lên nhau, không còn hậu trường nào để nghỉ.

BỐN KIỂU PHẢN ỨNG, VÀ CÁI GIÁ CỦA MỖI KIỂU

Trong bài phân tích Nobody, bốn tiểu yêu quái đại diện cho bốn kiểu phản ứng trước lo âu địa vị. Bốn kiểu này hiện diện rõ ràng ở người trẻ Việt mỗi dịp Tết, và mỗi kiểu đều có cái giá riêng.

Kiểu Lợn tinh là “chiến đấu”: gồng mình tăng ca trước Tết, vay tiêu dùng để mua quà, sắm sửa đầy đủ cho “đủ mặt mũi” về quê. Cái giá là kiệt sức tài chính và tinh thần ngay từ đầu năm mới, vì cuộc đua chuột không dừng lại mà chỉ chuyển sang vòng mới. Tâm lý học gọi đây là ứng phó tập trung vào vấn đề (problem-focused coping), nhưng khi “vấn đề” là cả một hệ thống kỳ vọng thì càng giải quyết càng kiệt quệ.

Kiểu Cóc tinh là “đông cứng”: bám víu vào dấu hiệu địa vị cũ, khoe thành tích năm trước, trả lời mơ hồ kiểu “lương cũng bình thường thôi”. Đây là chiến lược tránh né nhận thức (cognitive avoidance), không đối mặt với thực tế mà cũng không thoát ra. Cái giá là sống trong trạng thái lấp lửng. Bản thân người trẻ biết rõ mình đang “diễn” nhưng không tìm được cách dừng.

Kiểu Chồn tinh là “trình diễn”: chuẩn bị kịch bản trả lời sẵn, biến mỗi cuộc trò chuyện thành màn quản lý ấn tượng có bài bản. Cái giá là sự tha hóa (alienation), khi khoảng cách giữa “tôi thật” và “tôi trình diễn” ngày càng xa, đến lúc chính người trình diễn cũng không biết mình thật sự cảm thấy gì. Trong khung phân tích Nobody, đây là lúc mặt nạ xã hội (persona) bắt đầu ăn mòn con người thật bên trong.

Kiểu Khỉ đột tinh là “rút lui”: trốn Tết, ở lại thành phố, đi du lịch, hoặc về quê nhưng nằm trong phòng lướt web suốt kỳ nghỉ. Tâm lý học gọi đây là rút lui xã hội (social withdrawal). Cách này giảm lo âu tức thời nhưng tạo ra hệ quả khác, đó là cảm giác tội lỗi vì không về, và sự cô lập dần khỏi mạng lưới gia đình. Éo le thay, mạng lưới đó dù gây áp lực nhưng cũng là nguồn gắn bó quan trọng nhất.

Cả bốn kiểu đều là phản ứng hợp lý trong ngắn hạn. Không kiểu nào giải quyết được gốc rễ. Vì gốc rễ không nằm ở cá nhân mà nằm ở hệ thống.

TỪ PHIM ẢNH ĐẾN ĐỜI THẬT: VIẾT LẠI LUẬT CHƠI

Trong Nobody, bốn tiểu yêu thoát khỏi cuộc đua chuột bằng cách từ chối luật chơi, từ bỏ phần thưởng lớn nhất để bảo vệ điều mà hệ thống không coi là có giá trị. Ngoài đời, lựa chọn phức tạp hơn vì người trẻ không thể “từ bỏ” gia đình như từ bỏ cuộc hành hương giả. Nhưng có thể viết lại luật chơi.

Ở cấp độ cá nhân, nhà tâm lý học Susan David gọi sự linh hoạt cảm xúc (emotional agility) là khả năng nhận diện cảm xúc mà không bị cảm xúc điều khiển. Khi nghe câu hỏi “lương bao nhiêu”, phản ứng đe dọa bản sắc sẽ kích hoạt. Nhưng khoảng giữa kích hoạt và phản ứng chính là sự lựa chọn của trí tuệ và điều đó sẽ mang lại tự do. Viktor Frankl, người được trích dẫn ở cuối bài Nobody, viết rằng giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống, và trong khoảng trống đó chính là quyền lựa chọn thái độ của ta. Người trẻ không cần phải phòng thủ hay trốn chạy. Có thể nói thẳng: “Con lương thấp, nhưng con ổn.” Câu nói đó không thay đổi được xã hội, nhưng nó từ chối để hệ thống quan niệm xã hội định nghĩa chính mình.

Ở cấp độ gia đình, sự thay đổi đến từ cách tổ chức bữa cơm, không phải từ việc bỏ bữa cơm. Khi sự quan tâm được thể hiện bằng câu hỏi mở thay vì câu hỏi đánh giá, mâm cơm Tết sẽ chuyển từ sân khấu trước về lại hậu trường, tức là nơi nó đáng lẽ phải là từ đầu.

Ở cấp độ xã hội, câu hỏi lớn hơn là: chúng ta đang đo giá trị con người bằng thước đo nào? Nếu thước đo duy nhất là thu nhập, chức danh, hôn nhân thì cuộc đua chuột sẽ không bao giờ dừng, và Tết sẽ mãi là phiên tòa. Nobody đưa ra thông điệp rằng “thiên mệnh”, “số phận”, “con nhà tông” đều là các kịch bản quyền lực được ngụy trang dưới dạng chân lý vĩnh hằng của kẻ thiết kế hệ thống cai trị. “Con nhà người ta” cũng vậy. Nó không phải chân lý mà là quan niệm đang trói buộc và mang lại khổ đau cho chúng ta. Và tin vui là chúng ta hoàn toàn có thể đặt nó xuống để thong dong hân hưởng những ngày xuân bên nhau.

Có lẽ bài học lớn nhất từ bốn tiểu yêu vô danh là thế này: giá trị không nằm ở thành tích mang về, mà ở sự lựa chọn có ý thức giữa lúc bất lực nhất. Và đôi khi, sự lựa chọn dũng cảm nhất của Tết không phải là mang về bao nhiêu tiền, mà là dám về nhà với đúng con người thật của mình. Ngồi xuống uống nước với mẹ cha và không cần chứng minh điều gì cả.

#Tetanlanh, #Tamlyhoc

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.