KHỦNG HOẢNG HIỆN SINH THỜI AI

Gần đây tôi bắt đầu thử nghiệm chạy tự động một phần các dự án với AI agents. Trong phần truyền thông tôi dùng công cụ nghiên cứu chuyên sâu để dựng bức tranh tổng quan về dự án, xây chiến lược nội dung, phân chia công việc và lên lịch đăng bài. Mỗi bài viết đều do AI tạo ra, ảnh minh họa cũng do AI thiết kế. Phần việc của tôi chủ yếu là đọc lại, đánh giá, chỉnh sửa đôi chút cho phù hợp và duyệt đăng. Một bài viết hoàn chỉnh trong chiến dịch truyền thông mất chưa tới 30 phút.

Xét về mặt hiệu suất thì đây là điều mà nhiều người làm kinh doanh từng mong đợi. Nhanh hơn, hiệu quả hơn, ít tiêu tốn năng lượng hơn. Những việc từng ngốn cả buổi, thậm chí cả ngày, giờ được xử lý trong thời gian uống một ly cà phê. Theo mọi thước đo thông thường, đây là một bước tiến lớn không cần bàn cãi. Nhưng có một lần sau khi bấm duyệt xong một bài viết, tôi bất giác khựng lại một chút và không khỏi suy ngẫm về ý nghĩa công việc. Mọi thứ vẫn hoạt động tốt, không có gì sai với bài viết đó, cũng không có gì để phàn nàn về chất lượng. Vậy mà trong lòng lại xuất hiện một cảm giác trống trải rất lạ.

Tôi nghĩ nhiều người đang làm việc cùng AI có lẽ cũng đã từng có cảm giác tương tự. Khi nói về AI, chúng ta thường nói về nỗi sợ mất việc. Nhưng có một nỗi hoang mang khác ít được nhắc tới hơn, đó là khi ta vẫn còn việc, vẫn được trả lương, vẫn được công nhận, nhưng dần không còn biết điều gì khiến công việc ấy có ý nghĩa với mình. Những năm gần đây, giới nghiên cứu bắt đầu chú ý tới hiện tượng này. Một số công trình đã mô tả tình trạng xói mòn căn tính nghề nghiệp, mất cảm giác mục đích và sự xa lạ với chính công việc của mình khi ngày càng nhiều hoạt động trí óc được chuyển giao cho các hệ thống AI. Thậm chí có nghiên cứu đặt ra một câu hỏi có phần khuếch đại: liệu chúng ta có đang tự động hóa luôn cả niềm vui ra khỏi công việc hay không?

Nhà tâm thần học Viktor Frankl từng quan sát một hiện tượng mà ông gọi là khoảng trống hiện sinh. Điều thú vị là trạng thái này thường không xuất hiện khi con người thiếu thốn, mà lại xuất hiện khi cuộc sống trở nên đủ đầy hơn. Khi không còn phải vật lộn để sinh tồn, câu hỏi lớn hơn bắt đầu xuất hiện. “Mình đang sống vì điều gì?”. Theo Frankl, động lực sâu xa nhất của con người không phải là tìm kiếm khoái lạc hay quyền lực mà là tìm kiếm ý nghĩa sống. Khi không còn cảm thấy bản thân hướng về một điều gì đáng giá, con người dễ rơi vào trạng thái trống rỗng ngay cả khi mọi thứ bên ngoài vẫn ổn.

Có lẽ AI đang đẩy nhiều người tới gần câu hỏi ấy nhanh hơn dự kiến. Trong phần lớn lịch sử loài người, công việc không chỉ là cách kiếm sống. Nó còn là nơi con người trải nghiệm sự trưởng thành của chính mình. Một người học nghề qua những lần làm hỏng. Một người viết học viết qua những lần bí ý tưởng. Một người nghiên cứu học nghiên cứu qua những lần đi vào ngõ cụt. Chính những đoạn đường quanh co ấy tạo nên cảm giác rằng mình đang phát triển, đang mở rộng giới hạn của bản thân. Điều con người nhận được không chỉ là kết quả. Điều quan trọng hơn là trải nghiệm trở thành một phiên bản khác của chính mình thông qua quá trình đi tới kết quả đó.

Nghiên cứu về động lực cũng cho thấy điều tương tự. Hai nhà tâm lý học Edward Deci và Richard Ryan cho rằng con người có ba nhu cầu tâm lý nền tảng là cảm giác tự chủ, cảm giác có năng lực và cảm giác kết nối. Trong đó, cảm giác có năng lực không đến từ việc nhìn thấy một kết quả tốt đẹp xuất hiện trước mắt, mà đến từ trải nghiệm tự mình vượt qua một thử thách vừa sức. Đứa trẻ vui không chỉ vì bức hình đã được xếp xong mà vì chính tay nó xếp được bức hình ấy. Người thợ vui không chỉ vì món đồ đẹp mà vì đôi tay mình đã làm ra món đồ đó. Khi AI bắt đầu đảm nhận ngày càng nhiều phần việc khó khăn nhất. Ta có thể giữ lại thành phẩm nhưng đánh mất một phần hành trình, ta có thể giữ lại hiệu suất nhưng đánh mất cảm giác trưởng thành, ta có thể đạt được kết quả nhanh hơn nhưng ít cảm nhận được dấu ấn của chính mình trong kết quả ấy.

Tuy nhiên, nếu dừng lại ở đây thì câu chuyện vẫn còn dang dở. Bởi có thể AI không phải nguyên nhân tạo ra khoảng trống ấy. Nó chỉ làm lộ ra thứ vốn đã ở đó từ trước.

Trong đời sống hiện đại, rất nhiều người xây dựng cảm giác giá trị bản thân trên năng suất, thành tựu và sự hữu dụng. Ta quen đánh giá mình thông qua những gì mình làm được. Ta quen trả lời câu hỏi “tôi là ai” bằng nghề nghiệp, bằng năng lực và bằng những kết quả mình tạo ra. Điều đó hoàn toàn tự nhiên. Nhưng cũng vì thế mà khi công nghệ bắt đầu làm được những việc từng giúp ta cảm thấy có giá trị, một sự bất an sâu hơn xuất hiện. Nếu không còn những thành tựu ấy để dựa vào, mình sẽ là ai?

Đây cũng là nơi góc nhìn của Phật giáo trở nên đáng suy ngẫm. Phật giáo cho rằng khổ đau không nằm ở công việc hay thành tựu. Điều tạo ra khổ đau là sự đồng nhất bản thân với những thứ đó. Khi ta tin rằng giá trị của mình phụ thuộc hoàn toàn vào những gì mình làm ra, mọi thay đổi của thế giới đều có thể trở thành một mối đe dọa. AI vì thế không chỉ là một cuộc cách mạng công nghệ. Ở một nghĩa nào đó, nó còn là một cuộc thử nghiệm hiện sinh quy mô lớn. Nó đang buộc con người đối diện với câu hỏi mà trước đây có thể trì hoãn bằng sự bận rộn. Nếu lấy đi những thứ giúp tôi cảm thấy mình quan trọng, tôi còn lại gì? Nếu lấy đi những thứ giúp tôi cảm thấy mình hữu ích, tôi còn lại gì? Nếu không còn gì để chứng minh nữa, tôi là ai?

Tôi không nghĩ đây là những câu hỏi cần được trả lời ngay. Có những câu hỏi càng vội trả lời càng dễ trở nên sáo rỗng. Có lẽ điều cần thiết hơn là đủ can đảm để ở lại với chúng đủ lâu. Bởi biết đâu, thách thức lớn nhất của thời AI không chỉ nằm ở việc học cách làm việc cùng máy móc mà nằm ở việc học cách nhìn giá trị của chính mình trong đời sống này.

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.