NGHIỆN TÌNH YÊU — KHI YÊU TRỞ THÀNH VÒNG LẶP ĐAU KHỔ

Bài trước đã nói về kiểu gắn bó như một kịch bản được viết từ thời thơ ấu, chi phối cách ta yêu ở tuổi trưởng thành. Nhưng có những người không chỉ lặp lại kịch bản cũ mà còn bị mắc kẹt trong nó. Họ biết mối quan hệ không lành mạnh, thề sẽ không lặp lại, nhưng rồi lại rơi vào đúng kiểu người cũ, đúng kịch bản cũ, đúng vết thương cũ. Người kia có thể khác tên, khác khuôn mặt, khác nghề nghiệp, nhưng cảm giác thì y hệt: yêu mãnh liệt, cố giữ chặt tình yêu, tổn thương, chia tay, rồi tìm người mới và đi lại từ đầu.

Không phải ai lặp lại mô thức cũng rơi vào nghiện tình yêu, nhưng nghiện tình yêu là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến vòng lặp ấy không dừng lại được.

Vậy nghiện tình yêu khác yêu mãnh liệt ở chỗ nào? Yêu mãnh liệt là hướng ra ngoài để kết nối: ta bị thu hút bởi người kia vì họ mở rộng thế giới của ta, và cảm xúc mạnh mẽ ấy đi kèm với sự phát triển. Nghiện tình yêu là hướng vào trong để lấp đầy: ta bám vào người kia không phải vì họ mở rộng thế giới của ta mà vì không có họ, ta không chịu nổi sự trống rỗng bên trong mình.

Năm 1975, hai nhà tâm lý học Stanton Peele và Archie Brodsky lần đầu đề xuất khái niệm “nghiện tình yêu” (love addiction) trong cuốn Yêu và Nghiện (Love and Addiction), lập luận rằng tình yêu có thể vận hành theo cơ chế nghiện khi người ta dùng mối quan hệ như một chất gây nghiện. Gần 50 năm sau, một phân tích tổng hợp (meta-analysis) công bố năm 2024, tổng hợp 15 nghiên cứu trên 3.628 người, xác nhận mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa nghiện tình yêu và kiểu gắn bó bất an, đặc biệt gắn bó lo âu và gắn bó sợ hãi-né tránh. Và điểm quan trọng nhất: lòng tự trọng (self-esteem) đóng vai trò trung gian toàn phần (full mediation) - là mắt xích quyết định. Nghĩa là gắn bó bất an không trực tiếp dẫn đến nghiện yêu mà đi qua một cầu nối: cảm nhận thấp về giá trị bản thân.

Nói cách khác, người nghiện tình yêu không phải yêu quá nhiều. Họ yêu bản thân quá ít, và dùng tình yêu của người khác để bù vào chỗ thiếu ấy.

Nhà trị liệu Pia Mellody, người làm việc hàng thập kỷ với thân chủ có hành vi đồng phụ thuộc (codependency), mô tả một vòng lặp đặc trưng mà bà quan sát lặp đi lặp lại trong phòng trị liệu. Trong vòng lặp này, người nghiện yêu tìm kiếm sự xác nhận và sợ bị bỏ rơi, còn người né tránh yêu cảm thấy ngột ngạt trước sự thân mật và liên tục rút lui. Người này tiến tới, người kia lùi lại, khoảng cách mở ra, người nghiện yêu hoảng loạn và bám chặt hơn, người né tránh càng rút xa. Cả hai đang tái hiện vết thương thời thơ ấu thông qua người kia mà không hay biết.

Vòng lặp ấy có nhiều biến thể, tùy vào cách người nghiện yêu tìm kiếm giá trị bản thân. Mellody phân biệt 3 kiểu phụ. Kiểu đồng phụ thuộc (codependent love addict) tìm giá trị qua việc chăm sóc và chiều chuộng người kia, thường rơi vào trạng thái làm hài lòng liên tục và tích tụ oán giận theo thời gian. Kiểu tự luyến (narcissistic love addict) khai thác sự ngưỡng mộ của người kia để nuôi cái tôi, duy trì mối quan hệ miễn là còn được tôn thờ. Kiểu mâu thuẫn (ambivalent love addict) né tránh sự thân mật thật sự, bám vào tình yêu đơn phương, phá hoại mối quan hệ khi nó trở nên nghiêm túc, và nghiện ảo tưởng về tình yêu hơn là tình yêu thật.

Vòng lặp này càng khó nhận diện trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, nơi “hy sinh” trong tình yêu được tôn vinh. Gia đình, phim ảnh, và mạng xã hội đều ca ngợi hình ảnh “yêu bằng cả sinh mệnh”, khiến nhiều người trẻ nhầm lẫn giữa cường độ cảm xúc và cam kết lành mạnh. Một người phụ nữ bỏ hết bạn bè để dành thời gian cho người yêu có thể được khen là “hết lòng.” Một người đàn ông chấp nhận bị kiểm soát điện thoại có thể được gọi là “chiều vợ.” Nhưng hy sinh lành mạnh là lựa chọn có ý thức từ một cái tôi vững vàng, còn phụ thuộc cảm xúc là phản ứng tự động từ nỗi sợ bị bỏ rơi. Hai thứ trông giống nhau từ bên ngoài nhưng khác nhau hoàn toàn về gốc rễ.

Vậy làm sao phân biệt? Có 4 câu hỏi tự vấn mà tôi thường dùng trong phòng trị liệu. Bạn có cảm thấy hoảng loạn khi không liên lạc được với người ấy dù chỉ vài giờ? Bạn có từ bỏ những mối quan hệ và hoạt động cá nhân quan trọng để dành thời gian cho họ? Bạn có ở lại dù biết mối quan hệ đang làm mình tổn thương, vì sợ cô đơn hơn sợ bị đau? Và bạn có cảm thấy giá trị bản thân phụ thuộc vào việc người ấy có yêu mình hay không? Nếu trả lời “có” cho 3 trong 4 câu, đó không phải yêu sâu, đó là tín hiệu cần dừng lại và nhìn lại.

Trước đây tôi từng làm việc với một thân chủ nữ, 29 tuổi, đến tham vấn sau mối quan hệ thứ 3 liên tiếp với người có vấn đề về cảm xúc: người đầu tiên trầm cảm, người thứ 2 nghiện rượu, người thứ 3 vừa chia tay vợ. Cô kể rằng cô cảm thấy “có giá trị” nhất khi chăm sóc ai đó đang đổ vỡ, và khi họ ổn định lại, mối quan hệ mất “lửa.” Trải qua quá trình tham vấn, có lúc cô im lặng rồi kể về mối quan hệ của ba mẹ, cô kể “mẹ tôi suốt đời chăm ba tôi, ba tôi suốt đời ỉ lại.” Cô đã hấp thụ kịch bản ấy từ nhỏ và tái hiện nó trong mọi mối quan hệ, đó là kiểu “yêu” duy nhất mà hệ thống thần kinh của cô nhận diện là “bình thường.”

Quá trình tham vấn giúp cô nhận ra rằng nhu cầu ‘được chăm sóc’ đang thay thế cho nhu cầu ‘được yêu’, và hai thứ ấy khác nhau về bản chất.. Khi cô bắt đầu xây dựng lòng tự tôn để không phụ thuộc vào vai trò “người chăm sóc”, mô thức chọn người đồng hành cũng dần thay đổi.

Con đường thoát khỏi vòng lặp nghiện tình yêu không phải “yêu ít hơn” mà là “yêu khác đi.” Nhưng “yêu khác” nghĩa là gì? Tâm lý học phương Tây nói về gắn bó an toàn. Phật giáo nói về tình thương không chấp thủ. Hai hướng này có vẻ mâu thuẫn, nhưng có thể chúng đang nói cùng một điều ở hai tầng khác nhau.

Bài tiếp theo sẽ đi vào giao điểm ấy.

[#Love](https://www.facebook.com/hashtag/love?__eep__=6&__cft__[0]=AZaabKjXDANP8KDnu27dpg4eGG5CGJx0mKewcHlFx0yflZXztnwWcfLjF-_TJ5-BtWiQVgQM6qL6SnJJyN4e6TzpGW6Jf0B-TF_nNNXdbOZ81HuxCQS333RqnYzduGFEuN-tT4iGthAzRGXKgN6fKf1naf6CpMOs7tHH-qfciQaux4aslaVGz9jO7WHL-wqprAk&__tn__=*NK-R)[#LàMình](https://www.facebook.com/hashtag/l%C3%A0m%C3%ACnh?__eep__=6&__cft__[0]=AZaabKjXDANP8KDnu27dpg4eGG5CGJx0mKewcHlFx0yflZXztnwWcfLjF-_TJ5-BtWiQVgQM6qL6SnJJyN4e6TzpGW6Jf0B-TF_nNNXdbOZ81HuxCQS333RqnYzduGFEuN-tT4iGthAzRGXKgN6fKf1naf6CpMOs7tHH-qfciQaux4aslaVGz9jO7WHL-wqprAk&__tn__=*NK-R)

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.