OSHO CÓ THẬT SỰ CHỐNG LẠI ĐẠO ĐỨC?

Tôi vẫn nhớ rất rõ cảm giác khó chịu của mình khi lần đầu đọc một vài trích đoạn của Osho. Thời điểm đó, tôi mới chỉ biết đến ông qua những câu nói được chia sẻ trên mạng xã hội và những thông tin khá rời rạc về cuộc đời ông. Một trong những câu khiến tôi bực mình nhất là khi ông cho rằng đạo đức là một trong những nguyên nhân sinh ra khổ đau.

Phản ứng đầu tiên của tôi gần như là phản ứng bản năng. Trong đầu tôi lập tức xuất hiện hàng loạt câu hỏi và phản biện. Nếu không có đạo đức thì xã hội sẽ ra sao? Nếu ai cũng sống theo bản năng của mình thì chẳng phải mọi thứ sẽ trở nên hỗn loạn hay sao? Nếu con người không còn những chuẩn mực để định hướng hành vi thì lấy gì để phân biệt đúng sai, thiện ác?

Rồi tôi nhớ tới những tranh cãi xoay quanh Osho, những điều tiếng về cộng đồng Rajneesh ở Mỹ, những câu chuyện mà báo chí thường xuyên nhắc tới mỗi khi nói về ông. Trong đầu tôi nhanh chóng hình thành một phán xét rất cay nghiệt “bảo sao cộng đồng của ông ấy lại xảy ra nhiều chuyện đến vậy.”

Lúc đó, tôi tin rằng mình đang bảo vệ những giá trị đúng đắn. Nhưng phải rất lâu sau đó tôi mới nhận ra rằng điều khiến mình khó chịu là do tuyên bố của Osho đã chạm tới một cấu trúc tinh thần cực kỳ vững chắc đang “thống trị” trong tâm trí khiến tôi chưa từng nghĩ mình cần phải xem xét lại.

Khi trải nghiệm và quan sát chính mình nhiều hơn, tôi bắt đầu nhận ra rằng điều Osho đặt câu hỏi không phải là đạo đức, mà là sự bám chấp vào đạo đức. Ông không chống lại kỷ luật. Ông cũng không cổ vũ cho sự buông thả. Điều ông phản đối là sự kiểm soát được xây dựng trên sợ hãi, mặc cảm và những áp lực vô hình mà con người đang mang vác.

Thoạt nghe, điều này không dễ chấp nhận bởi phần lớn chúng ta được dạy cách sống bằng kiểm soát. Ta kiểm soát cơn giận vì sợ bị đánh giá là nóng nảy. Ta kiểm soát nỗi buồn vì sợ bị xem là yếu đuối. Ta kiểm soát sự sợ hãi vì tin rằng trưởng thành đồng nghĩa với việc luôn phải mạnh mẽ và vững vàng. Theo thời gian, việc kiểm soát trở thành một phản ứng quen thuộc đến mức nhiều người không còn nhận ra mình đang dành bao nhiêu năng lượng để duy trì hình ảnh mà mình muốn người khác nhìn thấy.

Điều thú vị là ngay cả phản ứng phán xét của tôi đối với Osho lúc ấy cũng đang vận hành theo chính cơ chế mà ông thường nhắc tới. Trong đầu tôi khi đó chỉ có hai khả năng. Hoặc có đạo đức, hoặc hỗn loạn. Hoặc đúng, hoặc sai. Hoặc tốt, hoặc xấu. Hoặc chấp nhận, hoặc phủ nhận. Nhưng càng trải nghiệm, càng tiếp xúc với nhiều con người hơn và càng làm việc nhiều hơn với những khổ đau tâm lý, tôi càng thấy cuộc sống hiếm khi vận hành theo những đường ranh rõ ràng như vậy.

Tôi gặp những người rất đạo đức nhưng sống trong căng thẳng kéo dài và mặc cảm thường trực. Tôi gặp những người luôn cố gắng làm điều đúng đắn nhưng bên trong lại đầy giằng xé, mâu thuẫn và bất an. Tôi cũng gặp những người dành cả cuộc đời để trở thành một phiên bản lý tưởng của chính mình nhưng chưa bao giờ cảm thấy thật sự tự do. Khi đó, vấn đề không còn nằm ở đạo đức nữa. Vấn đề nằm ở cách chúng ta hình thành đạo đức.

Từ nhỏ, phần lớn chúng ta được dạy phải trở thành người tốt. Nhưng rất ít người được dạy cách tự mình khám phá vì sao một điều được xem là tốt. Ta học thông qua những lời khen và sự trách phạt. Ta học thông qua việc được chấp nhận hay bị từ chối. Ta học thông qua cảm giác tự hào khi làm đúng và cảm giác tội lỗi khi làm sai. Theo thời gian, những chuẩn mực ấy dần trở thành một phần trong bản sắc của mỗi người đến mức ta không còn phân biệt được đâu là điều mình thực sự hiểu và đâu là điều mình chỉ đang lặp lại.

Có lẽ vì vậy mà Osho liên tục đặt câu hỏi về đạo đức. Không phải vì ông muốn phủ nhận nó, mà vì ông muốn con người nhìn sâu hơn vào nguồn gốc của nó. Một người không nói dối vì hiểu được giá trị của sự chân thành là một chuyện. Một người không nói dối chỉ vì sợ bị phán xét hoặc trừng phạt lại là chuyện khác. Một người sống có trách nhiệm vì thực sự thấu hiểu tác động của hành động mình lên người khác là một chuyện. Một người sống có trách nhiệm chỉ vì sợ cảm giác tội lỗi lại là chuyện khác. Bề ngoài, những hành vi ấy có thể giống nhau, nhưng chất lượng bên trong của chúng hoàn toàn khác nhau.

Đến đây tôi mới hiểu vì sao Osho nhấn mạnh tới nhận biết hơn là kiểm soát. Chỉ khi nhìn thấy rõ những niềm tin, những khuôn mẫu và những chuẩn mực đang vận hành bên trong mình, ta mới có cơ hội lựa chọn chúng bằng sự hiểu biết thay vì tiếp tục tuân theo chúng một cách vô thức. Khi đó, đạo đức không còn là một gánh nặng phải mang, cũng không còn là một bộ quy tắc phải cố gắng tuân thủ. Nó trở thành kết quả tự nhiên của sự trưởng thành trong nhận thức.

Trước đây tôi từng nghĩ tự do là phá bỏ mọi giới hạn. Nhưng càng quan sát đời sống, tôi càng thấy điều đó hiếm khi xảy ra. Con người luôn sống trong những điều kiện nhất định. Ta có trách nhiệm với gia đình, có cam kết với những người mình yêu thương, có những quy luật của xã hội và cả những giới hạn của chính cơ thể mình. Không ai thực sự sống mà không có bất kỳ ràng buộc nào.

Vì vậy, tự do không hẳn nằm ở việc xóa bỏ mọi xiềng xích. Bởi ngay cả mong muốn phá bỏ xiềng xích để tìm kiếm tự do cũng là 1 xiềng xích. Tự do, vì thế nằm ở khả năng nhìn thấy những ràng buộc ấy một cách rõ ràng, minh bạch và trong lành, biết khi nào nên giữ, khi nào nên buông và không còn đồng nhất toàn bộ bản thân mình với chúng. Ta vẫn có thể sống có trách nhiệm, vẫn có thể yêu thương, vẫn có thể giữ những nguyên tắc quan trọng của đời mình, nhưng không còn phải liên tục chiến đấu với chính mình để trở thành một phiên bản lý tưởng nào đó.

Đó cũng là lúc tôi bắt đầu hiểu điều mà trước đây mình từng phản đối. Đạo đức không nhất thiết phải là ngục tù nhận thức. Khi được nuôi dưỡng bởi sự nhận biết và trong lành thay vì sợ hãi và mặc cảm, nó không còn là một bộ quy tắc áp đặt từ bên ngoài mà trở thành biểu hiện tự nhiên của trí tuệ.

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.