Phải làm đúng chính là cái sai lớn nhất.

Sáng nay tôi có mentor cho một mentee, em kể mỗi lần dạy con là như phát điên. Những chuyện quá đơn giản mà con nói trước quên sau, cho nên mỗi lần dạy con là như một trận chiến. Gần đây con còn sinh ra chống đối, mẹ nói gì làm ngược lại khiến em stress quá, đến mức uất ức rồi khóc như mưa.

Có lẽ đây là câu chuyện rất phổ biến của nhiều gia đình và điều này nếu không giải quyết sớm chắc chắn sẽ để lại hậu quả rất lớn cho đứa trẻ và đời sống gia đình.

Có lần tôi cũng nói với mấy người bạn gặp khó khăn trong việc dạy con là thay vì nhìn việc con làm sai bài như một điều tệ hại thì hãy biến nó thành cơ hội để cùng con học hỏi. Thậm chí có thể biến nó thành một trò chơi là cùng với con khám phá xem con làm sai ở đâu và vì sao con sai, rồi từ đó con sẽ dần học được cách để hoàn thiện.

Nhớ cách đây nhiều năm tôi nhận dạy kèm cho mấy đứa nhỏ, mấy bạn sợ toán và cứ nói tới là người run lên. Thế là thay vì dạy các con công thức toán thì tôi ngồi dạy các con cách điều hòa cảm xúc, cách đọc bài và làm lại bài mẫu trong sách và bài mẫu thầy cô đã giảng.

Rồi dần dần cho các con làm những bài tập tương tự, các con chỉ cần bắt trước rồi thay số vào sau đó tôi khuyến khích các con đóng vai thầy cô tự chấm và xem mình được mấy điểm, sai mấy câu, vì sao sai. Sau một thời gian các con không còn sợ môn học nữa và năng lực cũng dần dần đi lên, giống như kiểu bắc giàn giáo để xây 1 ngôi nhà vậy.

Đợt lâu trong trại hè tôi dạy thường có học sinh cá biệt, thậm chí có lần 1 bạn còn chửi bới thầy cô cả tiếng nhưng thay vì kỷ luật ngay lập tức tôi ngồi xuống cùng bạn, lắng nghe em chửi cho tới hết rồi điều hòa cảm xúc cùng em. Khi thấy bạn đã bình tĩnh thì bắt đầu trò chuyện để em thấy mình sai đúng thế nào và cho bạn cơ hội hoàn tất công việc còn dang dở ở chương trình. Đồng thời khuyến khích những bạn đồng học và thầy cô khác hỗ trợ và ghi nhận bạn. Cuối cùng chỉ sau lần đó bạn dường như trở thành một con người khác.

Nếu đặt ngược lại, yêu cầu con phải đúng ngay và coi cái sai là điều tệ hại thì sao?

Khi đó ta sẽ bị kích hoạt ngay khi con làm sai. Hệ thần kinh giao cảm của người lớn bật lên tức thì, tim đập nhanh, hơi thở gấp, cơ thể căng cứng, não bộ chuyển sang chế độ chiến đấu hoặc bỏ chạy. Lúc này vỏ não trước trán, nơi xử lý thông tin và kiểm soát cảm xúc bị giảm hoạt động. Người lớn không còn khả năng suy nghĩ rõ ràng, chỉ còn phản ứng theo bản năng như quát tháo, trừng phạt hoặc ép buộc.

Đứa trẻ cũng vậy. Khi bị la mắng liên tục, bị nhìn nhận như một kẻ luôn sai, hệ thần kinh giao cảm của con cũng liên tục bị kích hoạt. Con sống trong trạng thái căng thẳng, não bộ không thể học hỏi hiệu quả vì vùng hồi hải mã, nơi ghi nhớ và xử lý thông tin, bị ức chế do căng thẳng. Đó là lý do con “nói trước quên sau”, không phải vì con ngu, mà vì não bộ con đang ở chế độ sinh tồn chứ không phải chế độ học tập.

Hơn nữa, khi liên tục bị đánh giá tiêu cực, não bộ của đứa trẻ bắt đầu hình thành những khung quan niệm lệch lạc về bản thân: “mình ngu”, “mình không làm được”, “mẹ ghét mình”. Những quan niệm này dần trở thành niềm tin cốt lõi, định hình cách con nhìn nhận mình và thế giới. Con sẽ ngày càng rụt rè, mất tự tin, hoặc ngược lại, chống đối để bảo vệ bản thân khỏi cảm giác bị tổn thương.

Việc con chống đối không phải là con hư, mà là cơ chế tự vệ tâm lý. Khi bị ép buộc quá nhiều, não bộ kích hoạt phản ứng đối kháng để giữ lại một chút quyền kiểm soát. Con không làm ngược lại mẹ vì muốn khiến mẹ tức giận, mà vì cần bảo vệ bản thân khi đang bị đe dọa. Và khi người lớn càng khắc nghiệt, con càng phản kháng mạnh hơn.(hoặc sẽ trở nên thụ động, nhút nhát). Khi vòng xoáy tiếp diễn, mối quan hệ càng xa cách. (Chắc hẳn rất nhiều người lớn chúng ta cũng đã trải qua điều đó)

Ngược lại, khi người lớn điều hòa được cảm xúc của chính mình, mọi chuyện thay đổi.

Khi ta bình tĩnh, hệ thần kinh phó giao cảm được kích hoạt. Hơi thở chậm lại, nhịp tim ổn định, vỏ não trước trán hoạt động trở lại. Ta có khả năng suy nghĩ, đồng cảm, tìm giải pháp thay vì chỉ phản ứng theo bản năng. Và quan trọng hơn, trạng thái bình tĩnh của người lớn sẽ lan toa sang đứa trẻ thông qua hiện tượng đồng điều hòa thần kinh. Não bộ của con sẽ tự động điều chỉnh theo trạng thái của người lớn, từ từ trở lại bình tĩnh.

Khi con bình tĩnh, não bộ con mới có thể học. Vùng hồi hải mã hoạt động bình thường, thông tin được ghi nhớ và xử lý hiệu quả. Con không còn ở chế độ sinh tồn mà chuyển sang chế độ khám phá, học hỏi. Lúc này, việc làm sai không còn là mối đe dọa mà trở thành cơ hội để con hiểu, để con thử, để con lớn lên.

Và điều quan trọng nhất, khi người lớn không còn nhìn nhận cái sai như một điều tệ hại, đứa trẻ cũng không còn cảm thấy bản thân là tệ hại. Con học được rằng sai là một phần của quá trình học, rằng mình được yêu thương dù có sai, rằng mình có thể thử và sửa mà không sợ bị trừng phạt. Những trải nghiệm này tạo nên nền tảng tâm lý vững chắc, giúp con phát triển sự tự tin, khả năng phục hồi và tinh thần trách nhiệm.

Vấn đề không bao giờ nằm ở việc con làm sai. Vấn đề nằm ở việc người lớn phản ứng với cái sai đó như thế nào.

[#Làmình](https://www.facebook.com/hashtag/l%C3%A0m%C3%ACnh?__eep__=6&__cft__[0]=AZZriETEJh3STjO99XXVMf0d-B_lxtHr3AYsHxm4YKn78UXZQc1melA9Pk6rrfmR7dhHaYizKZlBymYca_5SS9KTaEEDfjvtuV6Xmhc1wHjjWM5vPtz1CjnkC7Ef1rD_Uk0HgR3XEBMOIfRZopljc1K7UQ6rgA5OoVkpKMHjBiAH4Q&__tn__=*NK-R)

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.