PHÁT TRIỂN HẬU CHẤN THƯƠNG TÂM LÝ

Sau buổi tham vấn đầu năm, tôi bước ra ban công, nhìn những chồi non đang nhú trong tiết xuân ấm áp khiến tôi không khỏi liên tưởng tới người thân chủ vừa ngồi trước mặt mình một tiếng đồng hồ trước. Cô ấy cũng đang dần chuyển mình, chậm dãi nhưng đều đặn theo đúng nhịp độ của riêng cô.

Tôi đứng nhìn những cái cây lâu hơn thường lệ và bắt đầu nghĩ về một quy luật mà cây cối tuân theo rất đều đặn. Khi điều kiện không thuận lợi, khi thiếu nước hay nhiệt độ xuống thấp, cây không cố chống lại mà nó rụng lá, thu toàn bộ năng lượng về phần cốt lõi để nuôi rễ, giữ nhựa sống âm thầm bên trong. Nhìn từ ngoài thì cây trông như đang tàn lụi, nhưng thực ra nó đang làm một việc rất khôn ngoan là hạ cấp để bảo toàn năng lượng. Rồi khi mùa xuân về, không cần nhắc nhở và không cần cố gắng, cây đâm chồi trở lại đúng bản năng của mình, như thể mùa đông chưa từng xảy ra.

Con người khi gặp chấn thương tâm lý cũng phản ứng theo cách không khác cây là mấy. Cảm xúc đóng lại, kết nối bị thu hẹp, những ước mơ và sự cởi mở tạm thời bị đặt xuống để nhường chỗ cho một mục tiêu duy nhất là sống sót. Đây không phải là biểu hiện của sự yếu đuối, đó là trí tuệ sinh tồn mà tiến hóa đã tốn hàng triệu năm để tinh chỉnh.

Nhưng có một cơ chế hồi phục hoàn toàn khác giữa loài người và cây cỏ mà tạo hóa đã “may đo” riêng cho từng loài cũng rất đáng để suy ngẫm.

Đó là cây cỏ thì không có ký ức tường thuật (narrative memory) và vì thế nó không kể lại câu chuyện về cái mùa đông đã qua, về cái khô hạn và lạnh lẽo để rồi bị kẹt lại ở nỗi đau đó. Nó chỉ đơn giản là hạ cấp nhu cầu rồi đợi khi nước về thì nó hấp thụ, khi ấm áp trở lại thì nó đâm chồi, vì cây chỉ sống trong hiện tại mà thôi. Con người thì khác ở chỗ họ sống trong ba thì thời gian cùng một lúc: quá khứ với những vết thương chưa lành, hiện tại dù đã an toàn hơn, và tương lai với nỗi sợ rằng điều tệ đó rồi sẽ lại xảy ra. Bộ não học được từ nguy hiểm bằng cách tạo ra mô hình dự báo, một cơ chế bảo vệ cực kỳ hiệu quả, chỉ là đôi khi nó hiệu quả đến mức giữ người ta ở lại mùa đông mãi dù mùa xuân đã gõ cửa từ lâu.

Đó chính là sự mắc kẹt của tâm trí và thân thể mà tôi hay gặp trong quá trình tham vấn hay mentor cho các thân chủ. Không phải vì người ta không muốn thay đổi và cũng không phải vì họ thiếu ý chí, mà vì hệ thần kinh đang vận hành đúng chức năng của nó với dữ liệu của những gì đã qua. Người ta tiếp tục phòng thủ trước những mối đe dọa không còn tồn tại, tiếp tục rút lui khỏi những kết nối thật ra đang an toàn. Ngay cả khi hiểu được vấn đề cũng không đủ để thay đổi được chúng, vì chấn thương không chỉ sống trong suy nghĩ mà nó sống trong cơ thể, trong phản xạ, trong những câu chuyện mà người ta kể đi kể lại với chính mình mà không hề hay biết.

Nhưng rồi có những người vượt qua được, và điều kỳ lạ là họ không chỉ trở về trạng thái cũ như cây cối đâm chồi nảy lộc vào mùa xuân mà họ trở thành một con người khác hẳn. Sâu sắc hơn, điềm tĩnh hơn, bản lĩnh hơn, những thứ mà những người chưa từng trải qua chấn thương thường không có được.

Hai nhà tâm lý Tedeschi và Calhoun gọi hiện tượng này là phát triển hậu chấn thương (Post-Traumatic Growth) từ những năm 1990, và điều tạo ra sự khác biệt thường không phải là bản thân chấn thương nặng hay nhẹ mà là người đó có gặp được đủ nhân duyên hay không. Nhân duyên đó có thể là một người đồng hành đúng lúc, một không gian đủ an toàn để nhìn thẳng vào vết thương, một khoảnh khắc được nhìn nhận đúng như mình là.

Cây đâm chồi vì điều kiện đủ, còn con người phát triển vì họ được chữa lành và tìm ra ý nghĩa từ chính vết thương của mình. Đây là thứ chỉ con người mới có thể làm được. Đó là biến những “mùa đông dài” với rất nhiều nghịch cảnh trở thành những bước đệm vững chắc trên tiến trình thành tựu bản thân.

[#LàMình](https://www.facebook.com/hashtag/l%C3%A0m%C3%ACnh?__eep__=6&__cft__[0]=AZYK-qNycZ7WfO2y0Tfk3XgSPrO2Ly-0hgUpJGR5LUlp7CnteUGajBHzRlGWsHWa_OY7s9sOlLdow7gCHCe7M5Gev2ekbO3FRd_N-3LkL_nEL2BHDnOKNHEQnQoRF66bRPLcT6HU-Fk5xK6VovaUz99YiHU-J8vKdU943Zv7FmuK3ZF3ZosmNESpnDUV4FtlENI&__tn__=*NK-R)

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.