RÚT RA BÀI HỌC: HÃY CẨN THẬN ĐỂ KHÔNG TỰ TRÓI BUỘC MÌNH

(Ảnh chỉ để vui vẻ, không nên làm theo)

Việc rút ra bài học sau mỗi trải nghiệm là thái độ của người trưởng thành. Thế nhưng việc khái quát hóa những bài học thành "quy luật" để vận dụng trong tương lai lại tạo ra xiềng xích trói buộc chính mình.

Đây chính là một nghịch lý vi tế trong cách con người học hỏi và phát triển. Khi trải qua những trải nghiệm cụ thể, chúng ta có khuynh hướng muốn "rút ra bài học" để áp dụng cho những tình huống tương tự sau này. Việc khái quát hóa thành "quy luật" này chính là cách mà kinh nghiệm hình thành, từ những lần rút ra bài học cụ thể, chúng ta tích lũy thành một kho tàng kinh nghiệm và dần biến thành các phản xạ tự động.

Việc rút ra bài học kiểu này tạo ra một cảm giác an toàn, một bản đồ định hướng cho những lần sau. Đó là cách bộ não tiết kiệm năng lượng, thay vì phải xử lý mỗi tình huống như một thử thách hoàn toàn mới, chúng ta dựa vào những khuôn mẫu từ kho kinh nghiệm của mình.

Trong những nghề nghiệp cụ thể, điều này thực sự có lợi - một bác sĩ phẫu thuật dựa vào kinh nghiệm để xử lý các ca bệnh phức tạp, một phi công sử dụng kinh nghiệm để đối phó với tình huống khẩn cấp, hay một thầy giáo áp dụng những phương pháp đã thành công để truyền đạt kiến thức.

Nhưng trong đời sống thì sao? Cuộc sống luôn thay đổi sống động không ngừng. Dòng sông hôm nay không phải dòng sông hôm qua. Nước đã chảy qua, lòng sông có thể đã thay đổi, và quan trọng hơn - chính chúng ta cũng không còn là con người của hôm qua. Đó là lý do "không ai tắm hai lần trên một dòng sông".

Khi áp dụng một "quy luật" đã rút ra từ quá khứ vào hiện tại, chúng ta đang cố gắng nhét một thực tại sống động vào một khuôn khô cứng. Điều mỉa mai là trong nỗ lực tránh rắc rối, chúng ta lại tạo ra rắc rối mới - sự cứng nhắc, thiếu nhạy cảm với những biến chuyển tinh tế của hiện tại. Thay vì bảo vệ chúng ta khỏi bất ngờ, những "quy luật" này có thể khiến chúng ta mù quáng trước những cơ hội hoặc thách thức mới đang hiện diện ngay trước mắt.

Trải nghiệm, chiêm nghiệm và chứng nghiệm chính là thấy ra chính mình chứ không phải là đúc rút ra quy luật, kinh nghiệm. Trải nghiệm không phải để "học được gì" mà để nhận ra mình phản ứng như thế nào. Chiêm nghiệm không phải để tìm ra "chân lý" hay "nguyên tắc" nào đó, mà để thấy được lối phản ứng của thân - tâm - cảnh đang như thế nào. Chứng nghiệm là khi cái thấy biết đó trở nên trực tiếp, không qua trung gian của khái niệm, tư tưởng như thấy màu của bầu trời, không thông qua mô tả hay phân tích.

Khi coi những điều xảy ra là để rút ra kinh nghiệm, chúng ta đã biến chúng thành công cụ để "cải thiện tương lai" thay vì nhận ra "hiện tại của chính mình". Đó chính là sự khác biệt giữa sống để tích lũy và sống để chứng nghiệm.

Sự tự do thật sự có lẽ nằm ở khả năng đứng trước mỗi tình huống với đôi mắt hoàn toàn mới, không mang theo hành trang của những "quy luật" đã học. Không phải là không học hỏi, mà là không để những gì đã học trở thành rào cản cho sự nhạy bén trong hiện tại.

Nhuận Tấn

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.