THIỀN LÀ KHÔNG XA RỜI ĐỜI SỐNG

Không biết có phải do bản thân có mặc cảm tự ti không đủ giỏi hay do lúc nhỏ muốn đọc sách mà không có để đọc hay không mà khi lớn lên tôi rất chịu khó học hành. Hầu như cứ có cơ hội nào là tôi học, đến mức mấy người bạn thân hay trêu rằng Lực thì một là đang học một cái gì đó, hai là đang trên đường đi học một cái gì đó. Nhưng càng đi qua nhiều khoá học, nhiều cuốn sách, nhiều người thầy, tôi càng thấy rõ một điều, rằng có những thứ trong cuộc đời này, dù mình đã đọc bao nhiêu, đã nghe bao nhiêu, đã ghi chép cẩn thận bao nhiêu, vẫn không thể thật sự trở thành hiểu biết của chính mình cho đến khi mình thật sự sống qua nó. Trải nghiệm mới là cốt lõi của sự trưởng thành và thức tỉnh. Chân lý không nằm ở sách vở hay giáo điều, mà chỉ có thể thấu đạt thông qua việc sống trọn vẹn và tự mình đi qua mọi khía cạnh của cuộc sống.

Với thiền cũng vậy. Suốt nhiều năm, tôi đã thử thực hành rất nhiều phương pháp thiền khác nhau với rất nhiều người thầy. Ban đầu tôi bén duyên với thiền là từ việc quán sát hơi thở theo lối Samatha, sau đó là đi vào quan sát sinh diệt của những suy nghĩ, cảm xúc theo Vipassana, có lúc thử các kỹ thuật quán tưởng, có lúc bước vào những buổi thiền động Osho với tiếng nhạc dồn dập và cơ thể run rẩy, có thời gian lại thử với Thiền Kim Cang với việc hít sâu, nén thở thật lâu rồi thở mạnh ra khi đã hết chịu nổi trước khi bước vào giai đoạn thực hành Vipasana hay Samatha. Mỗi truyền thống mở ra cho tôi một cánh cửa khác nhau, và cũng đặt tôi vào những bối rối khác nhau.

Có một quãng thời gian tôi cũng từng tham gia khá nhiều cuộc tranh luận về thiền. Người tập Vipassana cho rằng thiền động quá cảm xúc và thiếu chiều sâu quan sát, còn người tập thiền động lại cho rằng Vipassana khô cứng và dễ khiến con người dồn nén. Người này khẳng định chỉ ngồi yên mới là thiền, người kia tin con người hiện đại cần được chuyển động trước khi có thể đi vào tĩnh lặng. Mãi về sau tôi mới nhận thấy một điều, rằng trong rất nhiều cuộc tranh luận như thế, kể cả những cuộc do chính tôi tham gia, có những phần lập luận thật ra không đến từ trải nghiệm hành trì, mà đến từ những hình dung tôi có về một phương pháp mà tôi chưa từng thật sự bước vào.

Có những thứ nếu chỉ đọc, chỉ nghe, chỉ phân tích bằng khái niệm, con người rất dễ rơi vào trạng thái tưởng rằng mình đã hiểu, trong khi toàn bộ cái sự hiểu ấy mới chỉ nằm vỏn vẹn ở tầng suy nghĩ. Thiền là một trong những thứ như vậy.

Nó giống như chuyện học bơi. Một người có thể đọc rất nhiều sách về kỹ thuật nổi trên mặt nước, về chuyển động của cơ vai và cơ hông, về cách điều phối hơi thở khi bơi, thậm chí tranh luận sâu sắc xem kiểu bơi nào hiệu quả hơn. Nhưng nếu cơ thể chưa từng bước xuống nước, chưa từng cảm nhận sức nặng của làn nước ôm lấy mình, chưa từng trải qua cái khoảnh khắc cơ thể bắt đầu học cách nổi lên thay vì hoảng hốt vùng vẫy, thì tất cả những hiểu biết kia vẫn còn cách rất xa so với trải nghiệm thật.

Thiền cũng như vậy. Có người nói rất nhiều về buông bỏ, nhưng chưa từng ngồi yên đủ lâu để nhìn thấy tâm trí mình hỗn loạn, bồn chồn, và sợ hãi đến mức nào khi không còn được bám víu vào điện thoại và những kích thích quen thuộc. Có người nói rất nhiều về tỉnh thức, nhưng chưa từng quan sát cơ thể mình run lên vì giận, nghẹn lại vì tổn thương, hay co rút lại vì cô đơn. Cũng có người phê phán thiền động là một mớ hỗn loạn vô nghĩa, trong khi bản thân họ chưa từng trải qua cái cảm giác cơ thể được giải phóng khỏi những lớp căng cứng và phòng vệ mà họ đã mang theo suốt hàng chục năm.

Mỗi phương pháp thiền thực ra đang mở ra một cánh cửa trải nghiệm rất khác nhau. Thiền định [hay Samatha] đưa người tập về một đối tượng duy nhất để tâm trí lắng xuống và phát triển khả năng định tâm. Vipassana đi tiếp vào năng lực quan sát sự sinh diệt liên tục của cảm giác và suy nghĩ, để thấy rõ tính vô thường cùng cơ chế phản ứng của tâm. Thiền quán tưởng dùng hình ảnh và biểu tượng để tác động ngược trở lại trạng thái cảm xúc và nhận thức bên trong. Thiền động Osho thì bắt đầu từ chuyển động và giải toả, để người tập nhận ra cơ thể mình đã căng cứng và hệ thần kinh đã mỏi mệt kéo dài đến mức nào, trước khi có thể thật sự đi vào tĩnh lặng. Nếu chưa từng trực tiếp trải qua, người ta sẽ rất dễ gộp tất cả những con đường ấy lại thành một thứ duy nhất rồi đem ra so đo hơn thua.

Điều khó nhất của thiền không nằm ở việc hiểu khái niệm, mà nằm ở việc dám bước vào trải nghiệm trực tiếp với chính mình. Tâm trí con người rất giỏi trong việc tạo ra cái cảm giác hiểu biết giả tạo. Chúng ta đọc về bình an rồi tưởng mình đã bình an, đọc về vô ngã rồi nghĩ mình đã sống vô ngã, đọc về chánh niệm rồi tin mình đã biết sống tỉnh thức. Nhưng chỉ cần một lời chê bai, một cảm giác bị chối từ, hay một nỗi sợ mất mát xuất hiện, toàn bộ những hiểu biết tưởng chừng vững chắc kia rất dễ bị cuốn phăng theo phản ứng cảm xúc quen thuộc.

Thế nhưng chính cái khoảnh khắc “đụng chuyện” ấy mới hé lộ cho ta thấy khoảng cách rộng đến chừng nào giữa việc biết bằng suy nghĩ và việc hiểu bằng trải nghiệm. Có những thứ cơ thể phải trực tiếp đi qua thì con người mới thật sự hiểu được bằng toàn bộ hệ thần kinh của mình, chứ không còn hiểu bằng ngôn ngữ hay ý niệm nữa. Điều này không có nghĩa lý thuyết là vô dụng, ngược lại, lý thuyết và trải nghiệm vốn cần đến nhau, lý thuyết giống như tấm bản đồ, còn trải nghiệm mới là vùng đất thật. Chỉ là người ta dễ quên rằng đọc bản đồ kỹ đến đâu cũng không thay được việc đặt chân lên đường.

Đây cũng là lý do trong rất nhiều truyền thống thiền tập, trải nghiệm trực tiếp được đặt song hành cùng việc học hỏi giáo lý, chứ không bao giờ chỉ dừng lại ở tranh luận triết học suông. Không ai có thể học bơi chỉ bằng cách đứng trên bờ nghiên cứu dòng nước, và cũng không ai có thể thật sự hiểu thiền nếu chỉ mãi đứng bên ngoài để phân tích, phán xét, hay bảo vệ quan điểm của mình về thiền.

Sau cùng, cũng không nhất thiết phải trải nghiệm tất cả các phương pháp, và cũng chẳng có phương pháp nào đúng với tất cả mọi người. Mỗi người mang trong mình một cấu trúc tinh thần và tình trạng thể chất riêng, một quá trình trưởng thành riêng, nên cũng cần một con đường riêng để trở về với chính mình. Điều quan trọng không phải là sưu tầm cho đủ các trường phái, hay tìm cho ra phương pháp được nhiều người ca ngợi nhất, mà là tự mình bước vào trải nghiệm để thấy ra chính mình trong từng phản ứng của thân, của tâm trước những điều xảy ra trong cuộc sống.

#LàMình

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.