TIỀN LÌ XÌ — TỪ PHONG TỤC TẾT ĐẾN TÂM LÝ TÀI CHÍNH (P1)

Tết vừa xong, khi thấy con bạn cầm một xấp phong bì đỏ, mắt sáng rỡ, đếm đi đếm lại, và rồi bạn đứng trước một quyết định mà hầu hết phụ huynh Việt đều quen thuộc: làm gì với số tiền lì xì này của con để mang lại nhiều giá trị nhất cho tương lai của chúng?

Kịch bản thường thấy trong phần lớn các gia đình Việt sẽ rơi vào một trong 3 dạng sau.

Ở nhà thứ nhất, mẹ bảo “đưa đây mẹ giữ cho” và con ngoan ngoãn (hoặc hậm hực) đưa mà không ai giải thích gì thêm. Tiền biến mất theo thời gian, con cũng quên dần, nhưng có một cảm giác thì không mất đi, đó là cảm giác rằng tiền của mình rốt cuộc không thực sự là của mình, rằng mình không có quyền giữ những gì thuộc về mình.

Ở nhà thứ hai, bố nói “tiền con thì con muốn tiêu gì cứ tiêu” và 3 ngày sau số tiền đó hết sạch. Con không buồn cũng không vui, không rút ra được bài học gì có ý nghĩa ngoài một nhận thức mờ nhạt rằng tiền là thứ đến rồi đi và chẳng cần phải nghĩ nhiều làm gì.

Ở nhà thứ ba, mẹ nhìn xấp phong bì rồi thở dài và nói rằng “nhà mình năm nay khó khăn lắm, tiền này để mẹ đóng học phí cho con nhé.” Đứa trẻ bảy tuổi gật đầu vì nó thương mẹ, nhưng kể từ lúc đó, mỗi lần nghe ai nhắc đến tiền là bụng nó thắt lại mà bản thân nó cũng không hiểu vì sao.

Ba kịch bản khác nhau, cả ba đều rất phổ biến, và cả ba đều đang âm thầm gieo vào đầu đứa trẻ một niềm tin cụ thể về tiền bạc mà niềm tin đó sẽ bám rễ rất sâu, vận hành trong vô thức suốt nhiều năm sau mà đứa trẻ khi lớn lên cũng khó lòng nhận ra.

Brad Klontz là nhà tâm lý tài chính người Mỹ, đồng thời là thành viên danh dự của Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ, và ông đã dành hơn hai thập kỷ để nghiên cứu mối quan hệ giữa những trải nghiệm cảm xúc thời thơ ấu với hành vi tài chính khi trưởng thành. Ông gọi những khoảnh khắc cảm xúc mạnh liên quan đến tiền bạc là “những vết hằn tài chính”. Theo nghiên cứu của ông, trẻ nhỏ luôn cố gắng hiểu vai trò của tiền bằng nhận thức chưa hoàn thiện của mình. Điều đáng lo ngại là những nhận thức non nớt đó, dù đôi khi rất sai lệch so với thực tế, vẫn gắn chặt với cảm xúc về tiền bạc và tiếp tục chi phối cách đứa trẻ đó quản lý tài chính khi trưởng thành, thậm chí suốt cả cuộc đời.

Klontz thường kể về chính ông nội mình để minh họa cho sức mạnh của những điểm bùng phát này. Ông cụ đã mất toàn bộ tiền tiết kiệm khi ngân hàng phá sản trong thời Đại Suy thoái ở Mỹ, và kể từ đó, dù sống đến hơn chín mươi tuổi, ông cụ không bao giờ gửi thêm một đồng nào vào ngân hàng nữa, cho dù chính phủ đã bảo hiểm tiền gửi từ rất lâu trước khi ông cụ qua đời. Một trải nghiệm chấn thương duy nhất đã khóa chặt niềm tin “không thể tin tưởng ngân hàng” vào vô thức của ông cụ, và niềm tin đó không hề suy chuyển trong suốt phần đời còn lại.

Quay lại câu chuyện lì xì của chúng ta.

Phong bì đỏ trong văn hóa Việt vốn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, thể hiện lời cầu mong may mắn, sức khỏe và thịnh vượng cho người nhận, và số tiền bên trong dù ít hay nhiều đều đại diện cho lời chúc tốt đẹp hơn là giá trị vật chất thuần túy. Việc bọc tiền trong phong bì kín cũng là cách mà người xưa thiết kế để giữ sự riêng tư và giúp tránh việc so sánh giữa các trẻ với nhau, một thiết kế văn hóa thực sự tinh tế mà thế hệ trước đã tạo ra.

Tuy nhiên, khoảnh khắc ngay sau Tết, khi cha mẹ quyết định cách xử lý tiền lì xì của con, lại là một câu chuyện hoàn toàn khác so với ý nghĩa tốt đẹp ban đầu của phong tục này. Khoảnh khắc tưởng chừng rất bình thường đó hoàn toàn có thể trở thành vết hằn tài chính đầu tiên trong đời đứa trẻ, bởi vì tùy vào cách cha mẹ hành xử lúc đó mà đứa trẻ sẽ âm thầm rút ra một bài học cho riêng mình: tiền là thứ sẽ bị người khác lấy đi, tiền là thứ chỉ để tiêu cho vui, hay tiền là nguồn gốc gây ra nỗi lo và căng thẳng trong gia đình.

Klontz gọi những bài học vô thức kiểu này là “kịch bản tiền bạc” (Money Scripts), tức là những niềm tin cốt lõi về tiền mà một người mang theo suốt đời, thường được hình thành từ thời thơ ấu rồi truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác mà phần lớn nằm ngoài ý thức của chính người mang chúng. Điều đáng quan ngại nhất là khi những kịch bản đó được tạo ra từ một sự kiện cảm xúc mạnh, chúng sẽ trở nên cực kỳ khó thay đổi, ngay cả khi bản thân người đó nhận ra chúng đang gây hại cho đời sống tài chính của mình.

Phần lớn chúng ta, khi đứng trước quyết định xử lý tiền lì xì của con, đang lặp lại chính xác cách mà cha mẹ mình đã làm với mình ngày trước mà không hề hay biết. Chúng ta làm theo bản năng, theo thói quen đã ăn sâu từ nhỏ, mà không dừng lại đủ lâu để tự hỏi rằng cách mình đang làm sẽ dạy con điều gì về tiền bạc, và liệu đó có phải là điều mình thực sự muốn truyền lại cho con hay không.

Bạn còn nhớ kỷ niệm đầu tiên của mình về tiền lì xì không? Ai là người đưa phong bì cho bạn, bạn được giữ hay bị lấy lại, và cảm giác của bạn lúc đó thế nào? Có thể câu trả lời cho những câu hỏi tưởng chừng đơn giản đó sẽ cho bạn biết rất nhiều điều về mối quan hệ hiện tại của bạn với tiền bạc, nhiều hơn cả những gì bạn có thể tìm thấy trong bất kỳ cuốn sách dạy quản lý tài chính cá nhân nào.

Ps: Ngày mai tôi sẽ chia sẻ về bốn kịch bản tiền bạc cụ thể mà Klontz đã phát hiện qua nghiên cứu, và cách mỗi kịch bản trong số đó kết nối trực tiếp với một kiểu xử lý tiền lì xì mà phụ huynh Việt rất hay làm.

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.