TÔ BÚN RIÊU NGÀY MƯA LẠNH VÀ CON ĐƯỜNG CHUYỂN HÓA

Tối nay lúc làm việc xong, bụng đói nhưng chưa biết ăn gì, vừa bước chân ra đường thì gặp thời tiết se lạnh, trời lớt phớt mưa bay trong đầu liền hiện lên ý tưởng đi ăn một tô bún riêu. Khi nói chuyện với "cô bạn" ở Hà Nội, cô bạn liền nói "đang lạnh mà làm bát này thì ngon".

Khoảnh khắc đó đã khiến mình không khỏi suy tư về cách tâm trí chúng ta hoạt động theo những mô thức đã được điều kiện hóa. Sự trùng hợp trong suy nghĩ này không đơn thuần là ngẫu nhiên, mà phản ánh một quá trình điều kiện hóa sâu sắc đã ăn sâu vào tâm thức của những người sống trong cùng một văn hóa, một khí hậu, một không gian sống.

Cơ chế điều kiện hóa này được gọi là "neural pathways" - những đường dẫn thần kinh. Mỗi khi chúng ta trải nghiệm một tình huống và có phản ứng, não bộ tạo ra một kết nối. Khi tình huống đó lặp đi lặp lại nhiều lần, kết nối thần kinh trở nên mạnh mẽ hơn, giống như một con đường mòn trong rừng được tạo ra bởi nhiều người đi qua. Điều này giúp não bộ tiết kiệm năng lượng bằng cách đưa ra phản ứng tự động thay vì phải suy nghĩ từ đầu mỗi lần gặp tình huống tương tự.

Tuy nhiên, những lối mòn này có thể trở thành bẫy nguy hiểm trong cuộc sống hàng ngày. Chẳng hạn, trong mối quan hệ, chúng ta có thể tự động phản ứng giận dữ với một hành động của đối phương mà không nhận ra hoàn cảnh đã khác, người đó đã thay đổi. Trong công việc, chúng ta có thể bám víu vào những phương pháp cũ không còn hiệu quả chỉ vì đã quen thuộc với chúng. Trong việc nuôi dạy con, ta có thể sẽ áp dụng một cách máy móc cách thức mà cha mẹ đã dùng với mình mà không xem xét liệu nó có phù hợp với thời đại và cá tính của con hay không.

Sự bất cập của những lối mòn này thể hiện rõ trong ba khía cạnh chính. Thứ nhất, khi hoàn cảnh thay đổi nhưng phản ứng vẫn giữ nguyên - như việc vẫn giận dữ với người bạn đời dù họ đã thay đổi và trưởng thành hơn. Thứ hai, khi phản ứng tự động không còn phù hợp với giá trị và mục tiêu hiện tại của chúng ta - như việc vẫn áp dụng phương pháp giáo dục nghiêm khắc với con cái dù ta đã nhận thức được tầm quan trọng của sự thấu hiểu và đồng cảm. Và thứ ba, khi chúng ta bị mắc kẹt trong những khuôn mẫu cảm xúc và hành vi không lành mạnh - như thói quen trốn tránh đối mặt với khó khăn bằng cách sa vào những thú vui nhất thời.

Nhìn sâu hơn, những bất cập này không chỉ đơn thuần là vấn đề của thói quen hay lối mòn tâm thức. Chúng phản ánh một thực tại sâu sắc mà Đức Phật đã chỉ ra trong Tứ Diệu Đế - bốn Sự Thật cao quý về bản chất của khổ đau và con đường giải thoát.

Thử xem xét trong giáo lý này có thể thấy rằng những phản ứng tự động và thói quen vô thức của chúng ta chính là biểu hiện của vô minh - trạng thái không nhận ra chân lý nơi thực tại hiện tiền. Giống như khi trời lạnh, ta tự động nghĩ đến bún riêu mà không nhận ra đó chỉ là một phản ứng điều kiện hóa, nó không phải một quy luật tất yếu của tự nhiên hay một sự thật tuyệt đối.

Từ vô minh này phát sinh ái dục - ham muốn trở thành (muốn ăn bún riêu), và từ đó dẫn đến hữu - những tạo tác để trở thành (đi ăn bún riêu). Đây chính là Tập Đế, nguồn gốc của luân hồi sinh tử, của phiền não khổ đau (Khổ Đế). Quá trình này diễn ra liên tục và tự động đến mức chúng ta thường không nhận ra mình đang bị cuốn theo nó.

Chính trong dòng chảy của những điều kiện hóa và phản ứng tự động này, một cái "ta" ảo tưởng dần hình thành và củng cố.

Đó chính là cái "ta" luôn khao khát những trạng thái như ý (muốn được là, mong sẽ là, cần phải là,..), luôn tìm cách né tránh những gì bất như ý, và từ đó tiếp tục tạo ra vòng luẩn quẩn của khổ đau.

Chỉ khi nào nhận diện và chuyển hóa những lối mòn này bằng sự tinh tấn, chánh niệm và tỉnh giác thì khi đó vòng luẩn quẩn của khổ đau này mới chấm dứt - có lẽ đây chính là mục đích tối hậu của con đường tu tập.

Nói cách khác, tu tập chính là con đường ý thức hóa vô thức, biến những phản ứng tự động thành những lựa chọn có chánh niệm. Đây không phải là việc phủ nhận hay đè nén những điều kiện hóa, mà là quá trình đưa chúng từ bóng tối của vô thức ra ánh sáng của nhận thức.

Đó chính là hành trình bước về phía tự do đích thực - tự do khỏi những điều kiện hóa đã ăn sâu vào tâm thức.

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.