VÌ SAO BẠN CỨ YÊU SAI CÙNG MỘT KIỂU NGƯỜI?

Trước đây có hai người đến phòng trị liệu của tôi trong cùng một tuần, và câu chuyện của họ lại ở 2 thái cực khác nhau.

Người thứ nhất là nữ, 31 tuổi và yêu rất mãnh liệt. Mỗi khi người yêu không trả lời tin nhắn trong vòng một giờ, cô bắt đầu lo lắng, rồi suy diễn, rồi nhắn thêm, rồi tự trách mình đã nhắn quá nhiều. Cô biết mình đang phản ứng thái quá nhưng không thể dừng. Càng yêu, cô càng kiểm soát, và càng kiểm soát, người kia càng rút lui. Cô nói: “Tôi sợ mất anh ấy đến mức chính nỗi sợ ấy đang đẩy anh ấy đi.”

Người thứ hai là nam, 33 tuổi và đến vì bạn gái đưa tối hậu thư. Anh nói rằng anh yêu cô ấy, nhưng mỗi lần cô muốn tiến gần hơn, bàn chuyện tương lai, dọn về ở chung, giới thiệu gia đình, anh cảm thấy ngột ngạt và muốn lùi lại. Khi cô giận và dọa chia tay, anh lại hoảng. Anh mô tả: “Tôi muốn ở bên cô ấy, nhưng không muốn bị nhốt.”

Hai người này không phải đang “chọn” cách yêu. Họ đang tái diễn một kịch bản được viết từ rất lâu trước khi họ biết yêu là gì.

Cuối thập niên 1960, nhà tâm lý học John Bowlby đề xuất rằng con người sinh ra với một hệ thống gắn bó (attachment system) có chức năng sinh tồn: đứa trẻ cần duy trì sự gần gũi với người chăm sóc để được bảo vệ. Cách mà người chăm sóc đáp ứng nhu cầu ấy, có nhất quán hay không, có mặt khi trẻ cần hay vắng mặt, phản hồi bằng ấm áp hay bằng khó chịu, sẽ hình thành trong trẻ một “mô hình vận hành nội tại” (internal working model). Mô hình này trở thành khuôn mẫu để đứa trẻ hiểu mọi mối quan hệ sau đó: mình có xứng đáng được yêu không, người khác có đáng tin không, và thế giới có an toàn để mình mở lòng không.

Hai mươi năm sau, hai nhà tâm lý học Cindy Hazan và Philip Shaver tại Đại học Denver đặt một câu hỏi quan trọng: liệu hệ thống gắn bó thời thơ ấu ấy có tiếp tục vận hành trong tình yêu lãng mạn ở tuổi trưởng thành? Nghiên cứu của họ công bố năm 1987 trên Journal of Personality and Social Psychology cho thấy câu trả lời là có. Cách ta yêu ở tuổi 30 phản ánh cách ta được yêu ở tuổi lên 3.

Từ đây, bốn kiểu gắn bó trong tình yêu được xác lập.

Kiểu thứ nhất là gắn bó an toàn (secure attachment). Người có kiểu gắn bó này cảm thấy thoải mái với sự gần gũi, tin rằng mình đáng được yêu, và tin rằng người kia sẽ có mặt khi cần. Họ yêu mà không cần kiểm soát, cho không gian mà không sợ mất, và khi xung đột xảy ra, họ hướng đến giải quyết thay vì tấn công hoặc rút lui.

Kiểu thứ hai là gắn bó lo âu (anxious attachment), chính là người phụ nữ 31 tuổi ở trên. Cô lớn lên với một người mẹ yêu thương nhưng không nhất quán: có lúc rất âu yếm, có lúc vắng mặt vì công việc và cảm xúc riêng. Đứa trẻ trong hoàn cảnh ấy học được rằng tình yêu có thật nhưng không đáng tin, nó có thể biến mất bất cứ lúc nào. Chiến lược sinh tồn là bám chặt, dò xét, và khuếch đại mọi tín hiệu nguy hiểm để không bị bất ngờ. Ba mươi năm sau, chiến lược ấy vẫn chạy, nhưng nó không còn bảo vệ cô mà đang phá hủy mối quan hệ của cô.

Kiểu thứ ba là gắn bó né tránh (avoidant attachment), chính là người đàn ông 33 tuổi. Anh lớn lên trong một gia đình mà cảm xúc không được khuyến khích: cha mẹ yêu thương theo cách thực tế, lo cho con đủ ăn đủ mặc, nhưng hiếm khi ôm, hiếm khi hỏi “con cảm thấy thế nào.” Đứa trẻ trong hoàn cảnh ấy học được rằng bộc lộ nhu cầu cảm xúc là vô ích, nên chiến lược sinh tồn là tự lập, giữ khoảng cách, và tắt cảm xúc khi mối quan hệ trở nên quá gần.

Kiểu thứ tư ít phổ biến hơn nhưng phức tạp nhất: gắn bó sợ hãi-né tránh (fearful-avoidant). Người thuộc kiểu này vừa khao khát gần gũi vừa sợ gần gũi, vì nguồn an ủi và nguồn tổn thương thời thơ ấu của họ thường là cùng một người. Họ có thể yêu rất nồng nhiệt rồi đột ngột cắt đứt, rồi quay lại, rồi lại rời đi, tạo ra một mô thức mà cả họ lẫn đối phương đều kiệt sức.

4 kiểu gắn bó này không phải bản án.

Một nghiên cứu phân tích mạng lưới dọc (longitudinal network analysis) công bố năm 2025, thực hiện trên 80 cặp đôi và đánh giá hai lần cách nhau ba tháng, cho thấy gắn bó lo âu tương quan mạnh với thiếu tự tin, gắn bó né tránh liên hệ với nhu cầu tự chủ quá mức, và nghiện tình yêu tương quan thuận với phụ thuộc cảm xúc. Các yếu tố này vận hành như một hệ thống: thay đổi ở một nút có thể kéo theo thay đổi ở toàn bộ mạng lưới. Ta không cần “sửa” toàn bộ kiểu gắn bó, ta chỉ cần tìm đúng điểm can thiệp.

Tâm lý học gọi khả năng thay đổi kiểu gắn bó ở tuổi trưởng thành là “gắn bó an toàn tự đạt”. Tính khả biến thần kinh (neuroplasticity) cho phép tái mã hóa mô hình vận hành nội tại thông qua ba con đường: trải nghiệm một mối quan hệ an toàn liên tục với đối tác hoặc nhà trị liệu, hiểu biết sâu sắc về kịch bản gắn bó của mình và nguồn gốc của nó, và thực hành có chủ đích nhằm phản ứng khác đi trong những khoảnh khắc kịch bản cũ bị kích hoạt. Một nghiên cứu điện não đồ (EEG) năm 2025 còn cho thấy kiểu gắn bó điều biến cả cơ chế thần kinh khi ta điều hòa cảm xúc, nghĩa là thay đổi gắn bó thay đổi luôn cách não bộ xử lý cảm xúc ở tầng sinh học.

Quay lại hai thân chủ. Với người phụ nữ 31 tuổi, điểm can thiệp nằm ở mối liên hệ giữa gắn bó lo âu và thiếu tự tin: khi cô bắt đầu xây dựng cảm nhận về giá trị bản thân không phụ thuộc vào phản hồi của người yêu, nỗi sợ bị bỏ rơi giảm đi, và hành vi kiểm soát cũng giảm theo. Với người đàn ông 33 tuổi, điểm can thiệp nằm ở khả năng nhận diện rằng cảm giác “ngột ngạt” khi ai đó tiến gần không phải tín hiệu nguy hiểm thật sự, mà là phản xạ của đứa trẻ từng bị tổn thương khi mở lòng.

Cả hai đều bắt đầu bằng cùng một bước: nhận ra rằng mình đang phản ứng theo kịch bản cũ trong một tình huống mới. Trong thực hành thiền tập, đó là khoảnh khắc ta thấy mình đang bị cuốn vào một phản ứng tự động, và thay vì hành động theo phản ứng, ta dừng lại đủ lâu để hỏi: cái này là của bây giờ, hay là tiếng vọng từ ngày xưa?

Kiểu gắn bó giải thích cách ta yêu. Nhưng có một hiện tượng sâu hơn: khi yêu, ta không chỉ gắn bó với người kia, ta “hòa” vào họ. Sở thích của họ trở thành sở thích của ta, bạn bè của họ trở thành bạn bè của ta, cách nhìn thế giới của họ dần thấm vào cách ta nhìn. Và khi mất họ, ta không chỉ mất một người, ta mất luôn một phần bản ngã đã xây dựng cùng họ.

Vì sao lại như vậy? Câu trả lời nằm ở bài tiếp theo.

[#Love](https://www.facebook.com/hashtag/love?__eep__=6&__cft__[0]=AZY39TYVf2x40PgdMjBhRGYv_VFiNfI-6sqXyq1b3AJhjqqYCqIxjLKgQ_Pz1U2fq9aMnQQstnAC_cHSyNUSVbjyZcX5ZucHO4HzXiPZ9hhsPdc5A1REQl3POcDFcSAYa8BH-XUfPGtZ0jEnB96Uo3qN2l-MLeG_-DrfZWOnfdZ7gP8IpSB-SyuGkem0dxSlPqE&__tn__=*NK-R)[#LàMình](https://www.facebook.com/hashtag/l%C3%A0m%C3%ACnh?__eep__=6&__cft__[0]=AZY39TYVf2x40PgdMjBhRGYv_VFiNfI-6sqXyq1b3AJhjqqYCqIxjLKgQ_Pz1U2fq9aMnQQstnAC_cHSyNUSVbjyZcX5ZucHO4HzXiPZ9hhsPdc5A1REQl3POcDFcSAYa8BH-XUfPGtZ0jEnB96Uo3qN2l-MLeG_-DrfZWOnfdZ7gP8IpSB-SyuGkem0dxSlPqE&__tn__=*NK-R)

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.