Vì sao con người hay hối hận?

Khi quan sát chính mình và những người xung quanh, tôi nhận thấy một điều thú vị, đa số chúng ta vẫn còn đang hối hận một điều gì đó trong quá khứ.

Dường như chúng ta thường có xu hướng tìm kiếm một phiên bản “hoàn hảo hơn” của quá khứ, như thể nếu điều đó đã không xảy ra, hiện tại sẽ nhẹ nhàng hơn. Nhưng nghịch lý là, càng bám vào mong muốn ấy, ta càng bị kéo xa khỏi hiện tại, nơi duy nhất có thể chuyển hóa và sống trọn vẹn. Ta bắt đầu soi xét lại những lựa chọn cũ từ góc nhìn hiện tại, một hiện tại đã được hình thành bởi chính những lựa chọn cũ ấy. Nói cách khác là khi hối hận, chúng ta thường dùng trí khôn của hiện tại – trí khôn đã được xây dựng nên sau những lần sai lầm – để mà phán xét lại chính những sai lầm đã góp phần tạo ra nó.

Hối hận, nhìn từ bên ngoài, có thể được xem như một biểu hiện của ý thức, một sự thức tỉnh trước lỗi lầm. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, nó thường đi kèm với sự bám víu và chống cự. Con người không hẳn muốn học từ sai lầm, mà là không muốn chúng từng tồn tại. Và chính điều đó khiến tâm trí bị kẹt trong vòng xoáy của chối bỏ và khổ đau.

Tôi cũng nhận thấy một cơ chế quen thuộc trong tâm lý khi ta hối hận, đó là nỗ lực lặp đi lặp lại việc phân tích quá khứ, như thể càng hiểu rõ vì sao mình sai thì khổ đau sẽ giảm đi. Nhưng thực tế là, càng phân tích ta càng lún sâu vào khổ đau.

Có những người tôi gặp, dù đã nhận ra sai lầm, nhưng lại để cảm giác tội lỗi trở thành một dạng xiềng xích vô hình, trói buộc mình trong mặc cảm. Họ sống như thể đang tự phạt chính mình mỗi ngày. Nhưng cũng có những người, qua quá trình quán sát chính mình và đối diện trọn vẹn với mọi thứ xảy ra trong thực tại đã dần học được cách buông bỏ và sống một cách như nhiên.

Sự khác biệt nằm ở chỗ những người này có khả năng nhận ra sai lầm mà không tự trói mình bởi sai lầm đó. Họ không né tránh tổn thương, cũng không lấy khổ đau ra làm công cụ tự phán xét. Họ học hỏi, nhưng không cố thay đổi những điều không thể thay đổi.

Tự do thực sự không nằm ở việc sửa chữa quá khứ, mà nằm ở khả năng chấp nhận toàn vẹn mọi sự đã rồi. Và từ sự chấp nhận ấy, ta có thể trở về với hiện tại một cách trọn vẹn, nơi mà tâm trí không còn quay cuồng trong “giá như”, cũng không cần phải né tránh mất cứ điều gì mà chỉ còn lại sự hiện diện, nhẹ nhàng và sáng rõ.

Và chính trong khoảnh khắc đó, tự do bắt đầu xuất hiện.

Bài gốc trên Substack của Lê Đình Lực.